TURF EN TROUW
Een verhaal uit Nieuwveen, in de tijd van de turfwinning
Nieuwveen, Holland, 1635–1637
* * *
I. Het veen en het dorp
Wie in die jaren over de Nieuwveense Vaart voer, kwam een land tegen dat nog maar net aan het water was afgewonnen. Waar honderd jaar eerder enkel berk, wilg en els in een moeras van bruin water hadden gestaan — een wildernis, zeiden de ouden nog altijd, alsof ze het zelf hadden gezien — lag nu een lappendeken van weteringen, petgaten en droogvelden, doorsneden door de vaart die naar de Drecht voerde en vandaar naar de Oude Rijn. Het land was jong, maar de mensen die erop woonden hadden er al generaties in gezwoegd, en Dirck Willemsz was daar één van.
Hij was twintig jaar oud in het voorjaar dat dit verhaal begint, breed geschouderd van het werk, met handen die harder waren dan het leer van zijn eigen schoenen. Zijn vader, Willem Dircksz, had hem het vak geleerd zoals zijn vader het hém had geleerd: met het steekijzer in de veenbank, met de baggerbeugel voor het diepere werk, met de eindeloze geduld die nodig was om een petgat uit te diepen zonder erin te verdrinken. Want dat was het gevaar dat altijd meevoer in de boot, ongenoemd maar aanwezig als de mist boven het water: het veen gaf, maar het veen nam ook.
Wie diep genoeg groef in dat veen, zo werd weleens verteld, kon nog ouder spoor vinden dan dat van de eerste ontginners. Bij de Muggenlaan, niet ver van waar Dirck en zijn vader hun eigen putten staken, had men jaren eerder de resten van een oude boerderij blootgelegd — een fundering van samengebonden takkenbossen, diep weggezakt in de veenbodem, met daarbij scherven van aardewerk dat, zei men, uit een tijd stamde van ver vóór de Bourgondische hertogen, misschien zelfs van vóór de grote ontginningen zelf, toen er hier en daar al kleine boerderijen op de hoger gelegen veenkoppen hadden gestaan, omringd door een wildernis die zich nog niet had laten temmen. Een oude buurman van Willem Dircksz bewaarde een dergelijke scherf op zijn schoorsteenmantel, gevonden toen hij zelf nog als jongen in het veen had gewerkt, en liet hem weleens zien aan wie het interesseerde, met een trots alsof hij zelf iets van die oudheid in bezit had. "Er hebben hier al mensen geploeterd tegen dit land," zei hij dan, "lang voor onze overgrootvaders er ooit van gehoord hadden. Het veen vergeet niets, jongen, het bewaart alles wat je erin laat zakken."
Twaalf jaar geleden had het Diedes oudste zoon genomen, Pieter, Dircks broer, die op een ochtend in september met zijn vader was uitgevaren om een verse put te steken en die 's avonds niet was teruggekomen. Ze hadden hem gevonden tussen het kroos, twee dagen later, in een petgat dat al veel te diep was uitgegraven en waarvan de wanden — verzwakt door de vorst van die winter — hadden losgelaten net op het moment dat hij zich vooroverboog om zijn schop terug te halen. Willem Dircksz had er nooit meer een woord aan vuil gemaakt, maar Dirck had gezien hoe zijn vader sindsdien altijd, voor hij het ijzer in het veen zette, heel even zijn hand op het water legde, alsof hij het iets vroeg.
Neeltgen Jacobsdr, Dircks moeder, had na Pieters dood nog twee kinderen gebaard die de eerste winter niet hadden gehaald, en daarna, laat en onverwacht, Cornelis — een jongen met een schichtige blik en vlugge voeten, die op zijn elfde al bekendstond als de snelste boodschapper tussen Nieuwveen en de verder gelegen gehuchten. Waar de oudere mannen zwaar en langzaam door het veen ploeterden, rende Cornelis over de legakkers alsof het land voor hem alleen vast genoeg was. "Die jongen," zei Willem Dircksz weleens, "heeft de dood van zijn broer in de benen zitten. Hij wil niet stilstaan waar het water is."
Het werk zelf kende zijn eigen, onveranderlijke rangorde van het jaar. In het vroege voorjaar, zodra de laatste nachtvorst geweken was, begon het steken: met het lange, platte steekijzer sneed men blokken uit de veenbank, zo gelijkmatig mogelijk, want een scheve snede betekende verspilling van een grondstof die evenveel zweet kostte als geld opbracht. De natte turf, zwaar en zwart en glimmend als gesmolten pek, werd met de baggerbeugel — een soort langsteel met een net eraan — uit de diepere lagen gevist waar het steekijzer niet meer bij kon, en op de wal gesmeten om uit te lekken. Dan kwam het drogen: weken van omzetten, keren, opzetten in kleine, wigvormige stapels die de mensen "ruiten" noemden, tot de zomerzon en de wind er voldoende vocht aan onttrokken hadden om de turf licht genoeg te maken voor transport. Wie het werk niet kende, dacht dat het simpel was — spitten, drogen, laden — maar Dirck wist, zoals elke turfsteker het wist, dat er een eer school in het recht houden van een snede, in het aanvoelen van de grond onder je voeten, in het weten wanneer een petgat "genoeg" had gegeven en wanneer verder graven de wanden in gevaar bracht.
Hij deed het werk meestal samen met Jacob Andriesz, een buurjongen van zijn eigen leeftijd met wie hij al speelde sinds ze beiden nog te klein waren om een steekijzer te dragen. Jacob was breder gebouwd dan Dirck, trager van spraak maar niet van verstand, en had het soort onverstoorbare gemoedsrust dat Dirck vaak node miste wanneer zijn eigen gedachten met hem op de loop gingen. Het was Jacob tegen wie Dirck, weken later, voor het eerst hardop zou uitspreken wat hij voor Geertruyd voelde — niet omdat hij dacht dat Jacob het zou begrijpen, maar omdat hij wist dat Jacob het in elk geval aan niemand anders zou doorvertellen.
"Een katholiek meisje," had Jacob toen alleen maar gezegd, terwijl hij zijn steekijzer schoonveegde aan het gras. "Nou, dan heb je in elk geval iets om over na te denken op de terugweg naar huis, in plaats van over turfprijzen."
Het dorp zelf was niet meer dan een lint van boerderijen en huizen langs de Kerkstraat, met rieten daken die in de zomer geel verkleurden onder de zon en in de winter zwart werden van de rook die uit elke schoorsteen kringelde, met houten gevels die de meeste huisgezinnen zelf, generatie na generatie, hadden onderhouden en waar nauwelijks een steen aan te pas kwam behalve in de haard zelf. Achter elk huis lag een moestuin, een varken of een geit, en soms een enkele koe voor wie het zich kon veroorloven; wat er niet op eigen erf groeide, moest gekocht worden met het geld dat de turf opbracht, en in slechte jaren — jaren met te veel regen, of te weinig, of een winter die te lang duurde — betekende dat honger, hoe hard er ook gewerkt werd. Daarboven, zichtbaar van mijlen ver over het vlakke land, verhief zich de achtkantige toren van de Sint Nicolaaskerk. Die naam was nieuw, nog geen eeuw oud — vroeger, in de tijd van de eerste ontginners, had er een houten kerkje gestaan gewijd aan de heilige Anna, maar toen turf en scheepvaart het dorp rijker hadden gemaakt dan de akkerbouw ooit had gekund, had men een stenen kerk gebouwd en die aan Nicolaas gewijd, de beschermheilige van de varenden. Wie in Nieuwveen zijn brood verdiende, verdiende het immers vaak genoeg op het water.
Sinds 1578 klonk er in die kerk geen mis meer. Dirck was er te jong voor geweest om het zich te herinneren, en zijn vader nauwelijks, maar de oude mensen wisten het nog te vertellen: hoe dominee Lucas Hespe op de eerste dag van november van dat jaar de preekstoel had beklommen, en hoe de oude pastoor diezelfde week het dorp had verlaten, met een ezelskar en twee kisten, richting het zuiden. Sindsdien luidde de klok — gegoten in 1604 door meester Cornelis Ammeroy, met een stem zo helder dat je hem tot aan de Drecht kon horen — alleen nog voor de Hervormde dienst, en preekte dominee Govert Pijnacker er elke zondag tegen "de dwalingen van Rome" alsof die nog altijd voor de deur stonden te wachten.
Pijnacker was geen onaardig man, al zouden weinigen in het dorp dat woord als eerste voor hem gebruiken. Hij was nu vijftien jaar predikant van Nieuwveen, had zijn eigen vrouw en twee kinderen aan de koorts verloren in zijn eerste jaren in het ambt, en droeg sindsdien een strengheid met zich mee die minstens zoveel voortkwam uit eigen verdriet als uit theologische overtuiging. Hij geloofde oprecht, met de vurigheid van een man die weinig anders had om zich aan vast te klampen, dat de scherpe scheidslijnen die de kerk om haar gemeente had getrokken, die gemeente uiteindelijk beschermden tegen een wereld die, in zijn ogen, al genoeg lijden bevatte zonder dat men er zelf nog dwaalwegen bij hoefde te zoeken.
Wat de dominee niet hardop zei, maar wat iedereen wist: die dwalingen stonden inderdaad voor de deur, of in elk geval twee uur varen verderop, in Zevenhoven, waar de katholieken van Nieuwveen — en die waren er, ondanks alles, nog altijd een handvol families van — elke zondag in alle vroegte naartoe voeren om de mis te horen in een schuur die van buiten op een boerderij leek en van binnen op een kerk.
Dirck dacht daar zelden over na. Zijn wereld was het veen, de vaart, de boot van zijn vader en de turf die ze staken, droogden, opzetten in ruiten om te drogen in de wind, en ten slotte laadden voor de reis naar Amsterdam of Leiden, waar de brouwerijen en de bakkerijen nooit genoeg brandstof konden krijgen. Elke zomer voer hij twee, soms drie keer per week met een volle praam de wetering af, langs de Muggenlaan, tot aan de Drecht, waar de grotere schepen van de veenbazen de lading overnamen voor de verdere reis. Op de dagen dat hij zelf tot in Leiden voer, of, bij een enkele grote lading, tot Amsterdam toe, verbaasde het hem nog altijd hoe anders de wereld daar was dan in Nieuwveen: de kades vol met schepen uit landen waarvan hij de namen amper kon uitspreken, de geur van specerijen die zelfs de stank van rottend visafval en beerput niet helemaal kon overstemmen, en de rijkdom die in de grachtenpanden te zien was, opgebouwd, wist hij, deels op de rug van mannen zoals hijzelf die de turf staken die de haarden en de brouwketels van die rijkdom brandende hielden.
"Wij maken het vuur waarop zij hun soep koken," zei zijn vader weleens, zonder bitterheid, meer als een vaststelling van hoe de wereld nu eenmaal in elkaar zat, "en zij geven ons er net genoeg geld voor terug om de volgende winter te overleven en de belasting te betalen. Zo is het altijd geweest, jongen, en zo zal het wel blijven ook, in elk geval zolang de steden turf nodig hebben en het veen nog wat te geven heeft." Op een van die tochten, op een namiddag in mei toen de wind uit het westen de geur van gemaaid riet over het water joeg, zag hij voor het eerst het meisje dat zijn leven zou veranderen — al wist hij op dat moment nog niet eens haar naam.
Ze stond aan de rand van een aanlegsteiger die bij een rietschuur hoorde, een eind voorbij het punt waar de vaart van Nieuwveen de kleinere waterloop naar de gehuchten richting Zevenhoven kruiste. Ze droeg een mand met wasgoed die duidelijk te zwaar voor haar was, en ze had — dat zag hij zelfs van een afstand — het soort ongeduldige koppigheid over zich die maakte dat ze de mand niet neerzette om hulp te vragen, maar juist harder trok tot het handvat brak en de was half in het water viel.
Dirck voer voor hij erover had nagedacht. Later zou hij zeggen dat het gewoon fatsoen was geweest — je liet een mens niet worstelen met natte lakens in het water als je toevallig langsvoer — maar zijn vrienden, wanneer hij het verhaal jaren later nog eens vertelde, lachten hem er altijd om uit: fatsoen, ja, dat zal het geweest zijn.
Hij voer die middag verder naar de Drecht met een hoofd vol gedachten die niets met turf te maken hadden, en toen hij die avond thuiskwam en zijn moeder vroeg waarom hij zo stil was, mompelde hij iets over vermoeidheid dat zelfs hijzelf niet geloofde. Neeltgen Jacobsdr, die haar zoon beter kende dan hij zelf besefte, zei er niets over, maar glimlachte een glimlach die hij niet zag, van het soort dat moeders reserveren voor het moment waarop ze, nog voor hun kinderen het zelf weten, al kunnen raden wat er in hun hart begint te ontluiken.
Dat was het begin. Maar om te begrijpen wat er nog zou komen — de liefde, het verraad, de dood die het dorp in die jaren drie keer zou bezoeken, eerst in het klein en dan in het groot — moet ook verteld worden wie dat meisje was, en welk huis, welk geloof, welke vader op haar wachtte aan de andere kant van het water.
* * *
II. De overkant van het water
Geertruyd Adriaensdr was achttien jaar oud, de oudste dochter van Adriaen Cornelisz, een koopman in turf en biezen die zijn brood verdiende met beide handen aan beide kanten van de scheidslijn die door het dorp liep: hij verkocht turf aan de Hervormde veenbazen en kocht riet van de katholieke boeren, en hij was, naar eigen zeggen, te druk met zijn koopwaar om zich al te veel te bekommeren om wat er in welke kerk werd gepreekt.
Zijn pakhuis, gebouwd op palen aan de rand van de Nieuwveense Vaart, stond altijd vol: balen riet voor de dakdekkers van Leiden, stapels turf wachtend op transport naar de brouwerijen van Amsterdam, en in de hoek een kleine kist met de zilveren guldens die hij, penning voor penning, had bijeengespaard sinds hij als jongeman voor een andere koopman had gewerkt. Hij was geen man die zich veel aantrok van wat anderen van hem dachten, zolang zijn boeken maar klopten aan het einde van het jaar, en hij handelde met evenveel gemak met de Hervormde predikant — die turf nodig had voor de pastorie — als met pater Nicasius' beschermheren in Zevenhoven, die riet kochten voor het onderhoud van hun schuilkerk. "Een gulden," zei hij weleens, "vraagt nooit naar je geloofsbrieven voor hij in je zak rolt."
Toch was ook Adriaen, ondanks die koopmansnuchterheid, niet vrij van de zorgen die elke vader met een huwbare dochter kende. Handel was tenslotte niet alleen een zaak van turf en riet, maar ook van verbintenissen: een goed huwelijk kon een handelsrelatie voor een generatie verzekeren, en een slecht huwelijk — of, erger nog, een schandaal — kon jaren van opgebouwd vertrouwen in één klap tenietdoen. Het was met dat soort overwegingen, meer dan met enige diepe overtuiging over Huyberts persoonlijke verdiensten, dat Adriaen de molenaarszoon uit Zevenhoven als aantrekkelijke partij was gaan zien. Zijn vrouw, Lijsbeth Huygendr, dacht daar heel anders over. Zij was katholiek geboren en katholiek gebleven, ook al betekende dat sinds 1578 dat ze voor een mis eerst een uur moest varen. Lijsbeth was afkomstig uit een familie die, twee generaties eerder, nog in Leiden had gewoond, tot haar grootvader — een diaken van de oude kerk die weigerde zijn ambt neer te leggen toen de stad zich bij de opstand tegen Spanje aansloot — er verkoos naar het platteland te vertrekken, waar het toezicht minder streng was dan binnen de stadsmuren. Ze had van die grootvader, die ze zich nog vaag herinnerde uit haar kindertijd, een houten kruisbeeld geërfd, zorgvuldig verstopt in een linnenkist onder haar bed, dat ze er 's avonds soms uithaalde om stil, alleen, voor te bidden wanneer de rest van het huis sliep. Het was datzelfde kruisbeeld dat ze, jaren later, aan Geertruyd zou nalaten met de woorden dat "geloof het enige is wat niemand je ooit met geweld kan afnemen, al kunnen ze je er wel het zwijgen over opleggen."
Adriaen liet zijn vrouw in die dingen haar gang gaan, deels uit liefde, deels omdat hij, als koopman, wist dat een man die zijn eigen huisgezin niet in vrede kon houden, ook zijn zaken niet voorspoedig kon voeren. Bovendien leefde de Republiek in die jaren nog altijd in oorlog met Spanje — een oorlog die al zo lang duurde dat de oudste inwoners van Nieuwveen zich nauwelijks een tijd van vrede konden herinneren — en wie de Spaanse koning en zijn kerk als vijand had, zo redeneerde menig Hollander in stilte, kon moeilijk al te veel kwaad zien in een handvol vreedzame katholieke boeren die niemand last bezorgden. Het was een redenering die de kerkenraad allerminst zou hebben onderschreven, maar die, in de praktijk van alledag, meer harten en hoofden bepaalde dan enige preek op zondag.
Elke zondag, ruim voor het licht werd, maakte het gezin zich klaar voor de tocht naar Zevenhoven. Adriaen ging niet altijd mee — "de zaken," zei hij dan, hoewel iedereen wist dat hij evengoed geen zin had om drie uur heen en terug te varen voor een dienst die hij, als het erop aankwam, ook wel kon missen — maar Lijsbeth, Geertruyd en haar jongere zusje Aeltgen gingen vrijwel altijd. Ze meerden aan bij een boerderij die van buiten niets bijzonders had: een rieten dak, een paar koeien, een erf met kippen. Van binnen was de grote schuur achter het woonhuis anders ingericht dan welke schuur ook: er stond een altaar, verborgen achter een dubbele wand die je moest wegschuiven, en er brandden kaarsen die niemand van de weg af kon zien.
De dienst zelf verliep altijd met een stilte die dikker leek dan gewone stilte, alsof zelfs de lucht in de schuur wist dat er niet te hard geademd mocht worden. Er stonden geen banken zoals in een echte kerk, alleen rijen krukken en een paar houten stoelen voor de oudsten, en de wierook — kostbaar en moeilijk te krijgen zonder achterdocht te wekken bij de koopman die hem verkocht — werd zo spaarzaam gebrand dat de geur nauwelijks buiten de dubbele wand doordrong. Geertruyd kende de gebaren van de mis op haar vijftiende al net zo goed als de rijmpjes die ze als kind had geleerd: het kruisteken, het knielen, het opstaan op het juiste moment, allemaal uitgevoerd met een stilzwijgende precisie die de gemeenschap in leven hield zonder dat er ooit een woord over gesproken hoefde te worden. Ze kende ook de woorden zelf, ook al verstond ze niet elk Latijns zinsdeel volledig: het Kyrie eleison aan het begin, gefluisterd in plaats van gezongen om geen aandacht te trekken; het Agnus Dei vlak voor de communie, dat ze altijd het mooiste vond klinken, juist omdat het zo zacht moest worden uitgesproken dat het bijna wegsmolt in de stilte van de schuur. Wanneer pater Nicasius de hostie ophief op het moment van de consecratie, hield de hele gemeenschap collectief de adem in — niet alleen uit devotie, maar ook, onvermijdelijk, uit de wetenschap dat dit het meest kwetsbare moment van de hele dienst was, het moment waarop een onverwachte klop op de deur de grootste ramp zou betekenen.
Eén keer, toen Geertruyd twaalf was, was er tijdens de mis een bonzen op de voordeur van het woonhuis geweest — een schout uit een naburig ambacht, op doorreis, die onderdak zocht voor de nacht en niets vermoedde van wat er zich een erf verderop afspeelde. Trijn had de deur geopend met een gezicht zo onbewogen als water zonder wind, had de man vriendelijk maar beslist naar een andere boerderij verwezen, en was pas een halfuur later, toen de mis al lang was afgelopen en het altaar weer achter zijn dubbele wand verdwenen, gaan zitten om, zoals ze het zelf noemde, "haar handen weer stil te laten worden." Het was een van de weinige keren dat Geertruyd Trijn had zien beven.
Pater Nicasius droeg dat soort dreiging altijd met een kalmte die Geertruyd bewonderde en beangstigde tegelijk. "Als ze mij pakken," had hij haar ooit toevertrouwd, met de nuchterheid van een man die er al lang mee had leren leven, "dan pakken ze mij. Er komt een ander na mij. Zo is het altijd gegaan, sinds de Zending begon, en zo zal het blijven gaan tot de Republiek weer ruimte maakt voor wat ze er nu uit heeft verdreven — of tot in eeuwigheid, wat het eerst komt."
De priester die er de mis opdroeg heette Nicasius — geen achternaam die hardop werd genoemd, want een priester in de Republiek was een gezochte man, en hoe minder mensen wisten hoe hij heette of waar hij sliep, hoe langer hij dat werk kon blijven doen. Hij was een van de "statieheren" van de Hollandse Zending, zoals de ondergrondse katholieke kerk zichzelf noemde sinds Rome, na de Reformatie, geen bisschoppen meer in de Republiek durfde aan te stellen. Hij reisde van schuilkerk naar schuilkerk, sliep waar men hem onderdak bood, en werd geholpen door een vrouw die iedereen alleen bij haar voornaam kende: Trijn, een "klopje" zoals dat heette — een ongehuwde vrouw die haar leven had gewijd aan de zorg voor de kerk en de gemeenschap, zonder ooit de kloostergeloften te kunnen afleggen die haar geloof haar eigenlijk voorschreef, want kloosters waren er in de Republiek niet meer.
Er waren avonden, in de jaren voordat ze Dirck ooit had ontmoet, waarop Geertruyd zich afvroeg wat voor leven ze zou hebben gehad als ze aan de andere kant van de vaart was geboren — als dominee Pijnacker haar dominee was geweest in plaats van pater Nicasius haar priester, als ze elke zondag zonder omwegen naar de Sint Nicolaaskerk had kunnen lopen in plaats van drie uur te moeten varen voor een mis die verborgen moest blijven. Ze verweet zichzelf die gedachten altijd meteen weer — het was, wist ze, een soort ontrouw aan haar moeder, aan pater Nicasius, aan alles waarvoor haar familie al twee generaties lang risico's had genomen — maar de gedachten kwamen toch, vooral in de winters wanneer het ijs op de vaart hen dwong een nog langere, kouder omweg te varen om toch bij de schuilkerk te komen.
Geertruyd hield van die zondagochtenden meer dan ze aan wie dan ook durfde toe te geven. Niet zozeer om de mis zelf — al vond ze de Latijnse woorden, ook al verstond ze er maar de helft van, mooier dan wat dan ook wat ze in Nieuwveen ooit had gehoord — maar om het gevoel van het geheim zelf. Om de stilte op het water in de vroege ochtend, om de manier waarop Trijn haar altijd even bij de arm pakte bij het instappen in de schuur, alsof ze wilde zeggen: jij hoort hier ook, ondanks alles.
Wat ze niet kon uitstaan, was Huybert Gerritsz.
Huybert was de zoon van de molenaar van Zevenhoven, een katholieke familie van enig aanzien in het gehucht, en al meer dan een jaar kwam hij op zondagen na de mis praten met haar vader — over graanprijzen, over rietoogsten, en, zo werd het althans steeds duidelijker, over een huwelijk. Adriaen zag in Huybert precies wat een vader als hij wilde zien: een stevige jongeman met vooruitzichten, van het juiste geloof, uit een familie waarmee handel drijven alleen maar voordeliger kon worden als er ook een bruiloft bij kwam. Geertruyd zag een jongeman die te hard lachte om zijn eigen grappen, die haar aankeek zoals hij naar een korenveld keek dat hij van plan was te kopen, en die — dat had ze meer dan eens gemerkt — een humeur had dat onder een dunne laag vriendelijkheid lag te wachten als vuur onder de turf.
Op een zondag in april, na de mis, was Huybert langer blijven hangen dan gewoonlijk. Hij had bij het hek op het erf gestaan, met zijn hoed in zijn handen gedraaid als een man die een speech had voorbereid en hem nu niet meer precies wist, en had haar, terwijl haar vader binnen met de molenaar over rietprijzen sprak, gevraagd of ze weleens dacht aan hoe het zou zijn, als getrouwde vrouw, om over de molen van zijn vader te heersen.
"Ik denk aan van alles," had ze geantwoord, ontwijkend, "maar niet vaak aan molens."
Hij had gelachen, te hard, zoals altijd, en had gezegd dat dat wel zou veranderen, "als de tijd daar was." Er zat iets in de manier waarop hij het zei — niet als een vraag, maar als een aankondiging — dat haar een onbehagen bezorgde dat ze niet meteen kon plaatsen. Pas maanden later, toen ze had leren zien wat er onder zijn vriendelijkheid schuilging, zou ze begrijpen dat het onbehagen van die middag een voorbode was geweest, klein en amper zichtbaar, van iets veel groters.
"Je hoeft nog niets te beloven," zei haar moeder dan, wanneer Geertruyd 's avonds, na zo'n bezoek, stilletjes zat te breien bij het vuur. "Maar je vader wordt niet jonger, en een koopman met een goede katholieke schoonzoon slaapt rustiger."
"Ik slaap anders wel best, moeder," zei Geertruyd dan, en Lijsbeth zuchtte en zei niets meer, want ze herkende in haar dochter iets van zichzelf: een koppigheid die zich niet liet haasten, ook niet door een vader die haast had.
Het was in die lente, tussen de zondagse tochten naar Zevenhoven en de steeds dringender wordende gesprekken over Huybert, dat Geertruyd op een gewone donderdagmiddag haar mand met wasgoed liet vallen bij de rietschuur aan de vaart, en dat een jongeman die ze nog nooit had gezien zijn praam liet afzwaaien om haar te helpen — een jongeman die, dat zag ze meteen aan zijn kleding en aan de manier waarop hij zijn boot bestuurde, uit Nieuwveen kwam, en dus, vrijwel zeker, Hervormd was.
Ze had hem moeten bedanken en weg moeten lopen. Dat wist ze zelf ook, later, wanneer ze erover nadacht. Maar ze deed het niet.
* * *
III. Bij de wetering
"U verliest uw was," zei hij, wat een onnodige mededeling was, want ze zag het zelf ook wel, maar het was het enige wat hem inviel terwijl hij zijn boothaak al had uitgestoken om een wegdrijvend laken terug te vissen.
"Dat had ik gemerkt," zei ze, en er lag iets in haar stem — niet onvriendelijk, maar ook niet dankbaar — dat hem deed grijnzen in plaats van zich te generen, wat de meeste jongens in zijn plaats wel gedaan zouden hebben.
Hij viste het laken op, en het beddengoed dat er nog bij lag, en voer zijn praam tot vlak bij de steiger zodat ze het uit zijn handen kon nemen zonder zelf nat te worden. Van dichtbij zag hij dat ze ogen had die niet één kleur waren maar iets daartussenin, grijs met een vleug groen, en dat ze, ondanks de vermoeidheid van een middag wassen, rechtop stond alsof ze wilde laten zien dat ze geen hulp nodig had, ook al had ze die net gekregen.
"Dank u," zei ze toen, formeel, zoals je een vreemde bedankt. "U hoeft niet…"
"Dirck," zei hij. "Dirck Willemsz. Ik voer hier vaker langs, met turf."
"Dat zie ik," zei ze, met een blik op de volgeladen praam achter hem. "En ik zou u eigenlijk moeten vragen door te varen, want mijn vader zou niet blij zijn als hij me hier zag praten met—" Ze maakte de zin niet af, maar de manier waarop ze het niet afmaakte, zei genoeg.
"Met een Hervormde jongen," maakte hij hem toch maar af, zonder verwijt in zijn stem, gewoon om te horen hoe het klonk hardop uitgesproken tussen hen in.
"Met een vreemde," verbeterde ze, maar ze glimlachte erbij, heel even, en dat kleine beetje glimlach was voldoende om Dirck die avond, en de avond daarna, en nog vele avonden daarna, wakker te houden met een gevoel dat hij niet kon plaatsen en dat hij, voor zichzelf, voorlopig maar "nieuwsgierigheid" noemde.
Ze had, die eerste middag, nog een tijdje op de steiger gestaan nadat hij was weggevaren, kijkend naar de plek op het water waar zijn praam net nog had gelegen, tot Aeltgen haar riep dat het avondeten koud werd. Ze had die avond weinig gezegd tijdens het eten, tot haar moeder vroeg of alles in orde was, waarop ze, iets te snel, had geantwoord dat het prima ging en dat ze gewoon moe was van het wassen. Het was de eerste leugen — klein, onschuldig zelfs — die ze ooit tegen haar moeder had verteld, en ze had die avond, in bed, wakker gelegen met een ongemakkelijk gevoel dat ze zichzelf niet meteen kon verklaren: niet schuld, precies, maar iets wat er dicht bij in de buurt kwam, vermengd met een opwinding die ze niet kon ontkennen.
Ze zei hem haar naam niet die middag. Dat hoorde hij pas twee weken later, toen hij haar voor de tweede keer zag — niet toevallig dit keer, al deed hij alsof, want hij was expres een uur vroeger vertrokken en had zijn route een kwartier verlengd om langs de rietschuur te komen — en ze hem, half lachend om zijn onhandig geveinsde verbazing haar daar weer te zien, vertelde dat ze Geertruyd heette, dochter van Adriaen Cornelisz, de koopman.
"Dan koopt uw vader misschien turf van de mijne," zei Dirck.
"Vast wel," zei ze. "Hij koopt van iedereen die wat te verkopen heeft. Dat is nu eenmaal een koopman."
Ze spraken over niets bijzonders die middag — over het weer, over de rietoogst, over een koe die bij haar buren was weggelopen en drie dagen later kalvend was teruggevonden in een ander dorp — maar het niets bijzonders rekte zich uit tot een half uur, en het half uur werd, de volgende keer, drie kwartier, en tegen de tijd dat de zomer op zijn heetst was, wisten beiden dat ze niet meer "toevallig" langs de rietschuur kwamen, ook al zeiden ze dat woord nog steeds hardop tegen zichzelf, als een leugen die makkelijker te dragen was dan de waarheid.
Op een middag eind juni, toen de rietschuur even zonder werkvolk stond, waagden ze het erop om samen aan te leggen in plaats van elk apart te blijven aan hun eigen kant van de vaart. Ze zaten op de houten steiger, hun voeten net boven het water, en Dirck vertelde haar, voor het eerst, over Pieter — over de broer die hij bijna niet meer kende, behalve als een naam die zijn moeder soms nog fluisterde als ze dacht dat niemand het hoorde, en als de reden waarom zijn vader nooit meer zonder een korte aarzeling het ijzer in het veen zette.
"Dus je weet wat het is," zei Geertruyd zacht, "om iemand te verliezen aan het water."
"Ik weet wat het is om iemand te verliezen," zei Dirck. "Het water is er meestal gewoon bij, in dit dorp."
Ze zwegen een tijd, niet ongemakkelijk, maar met het soort stilte dat twee mensen alleen kunnen delen als ze allebei voelen dat er iets is veranderd tussen hen — iets wat groter was dan nieuwsgierigheid, groter zelfs dan de vriendschap die ze zichzelf tot dan toe hadden toegestaan te noemen.
"Vertel me over uw geloof," zei Dirck toen, voorzichtig, want het was een vraag die hij al weken met zich meedroeg zonder te durven stellen. "Niet om erover te twisten. Ik ben gewoon nieuwsgierig hoe het is — die mis, in het geheim, elke week weer."
Geertruyd dacht lang na voor ze antwoordde. "Het is net als ademhalen," zei ze uiteindelijk. "Je denkt er niet over na tot iemand je vraagt hoe het voelt, en dan besef je dat je het eigenlijk niet in woorden kunt vangen. Ik geloof gewoon. Zoals u gelooft, denk ik, al noemt u het anders en zingt u andere psalmen erbij."
"Dominee Pijnacker zou zeggen dat het niet hetzelfde is."
"Dominee Pijnacker heeft nog nooit een mis bijgewoond om te zien of hij gelijk heeft," zei ze, met een scherpte die Dirck deed glimlachen ondanks het zware onderwerp. "Dat maakt zijn oordeel niet minder stellig, maar wel minder gefundeerd, zou ik zeggen."
Het was op de terugweg die middag dat het bijna misging. Een schipper uit Zevenhoven, een oom van Huybert nota bene, voer hen tegemoet op de vaart net op het moment dat Dirck haar hielp instappen in haar eigen bootje, zijn hand nog om haar elleboog. Geertruyd trok zich los, te snel misschien, en groette de schipper met een stem die een fractie te helder klonk om natuurlijk te zijn. De man knikte terug, zei niets bijzonders, en voer door — maar Geertruyd merkte pas een straat verderop dat ze had staan trillen op haar benen, niet van angst voor wat ontdekt kon worden, besefte ze tot haar eigen verbazing, maar van iets wat meer op opwinding leek.
"Dat was dom van ons," zei ze tegen Dirck de volgende keer dat ze elkaar spraken.
"Ja," zei hij. "Zullen we het dan morgen weer net zo dom doen?"
Ze had hem een por gegeven die harder aankwam dan ze bedoeld had, en ze hadden allebei gelachen, en de volgende dag waren ze inderdaad weer even dom geweest als de dag ervoor.
Aan het eind van die zomer viel ook de jaarlijkse kermis van Nieuwveen, een dag waarop het hele dorp — en een groot deel van de omliggende gehuchten, Zevenhoven incluis — samenkwam op het erf bij de kerk voor muziek, spelletjes, gebakken vis en meer bier dan op een gewone zondag betamelijk werd geacht. Het was, voor Dirck en Geertruyd, de enige dag van het jaar waarop ze elkaar konden zien zonder dat het meteen wantrouwen wekte, want op een kermis stond half het dorp toch al schouder aan schouder met wie ze de rest van het jaar liever meden.
Ze waagden het erop om, temidden van de drukte, een kwartier bij de kraam van een pannenkoekenbakster te blijven staan, net lang genoeg om over koetjes en kalfjes te praten zonder dat het opviel tussen de andere gesprekken die overal om hen heen werden gevoerd. Dirck won, tot zijn eigen verbazing, een ring bij het ringsteken vanaf een bootje — een spelletje waarbij de jonge mannen van het dorp op hun boten voorbijvoeren en probeerden een ring aan een lint te spietsen met een lans — en gaf hem, later die avond, in het geniep, aan Geertruyd, die hem verstopte in de zoom van haar mouw voor de rest van de kermis.
"Het is maar een spelletjesring," zei hij, verontschuldigend, toen hij zag hoe ze ernaar keek alsof het iets kostbaarders was dan het feitelijk was.
"Het is de eerste keer dat je me iets gegeven hebt," zei ze, "dat niet op papier stond en niet door je broertje moest worden gebracht. Dat maakt hem kostbaarder dan u beseft, Dirck Willemsz."
Ze droeg die ring, verborgen aan een koordje om haar hals onder haar kleding, de rest van dat jaar en vele jaren daarna — ook op de dagen dat ze hem het minst leek te verdienen, de dagen van rouw en schuld die nog moesten komen, en ook, uiteindelijk, op de dag van haar eigen huwelijk, verborgen onder haar bruidsjapon als een klein, geheim bewijs dat sommige beloften, hoe klein en toevallig ze ook beginnen, uiteindelijk toch standhouden.
Huybert was er die dag ook, met een blik die van de andere kant van het erf zag hoe lang Geertruyd bij de pannenkoekenkraam bleef staan, en hoewel hij op dat moment nog niet wist wie de jongeman was met wie ze stond te praten, plantte die middag een zaadje van achterdocht dat, in de maanden die volgden, zou uitgroeien tot iets veel gevaarlijkers dan een simpel vermoeden.
De waarheid was dat Dirck Willemsz, turfsteker en schipper uit Nieuwveen, verliefd was geworden op een katholiek meisje uit een koopmansgezin, en dat Geertruyd Adriaensdr, hoezeer ze zichzelf ook voorhield dat dit onverstandig, onmogelijk en ronduit gevaarlijk was, evenmin meer kon doen alsof haar hart niet sneller ging kloppen wanneer ze, ver over het water, de vorm van zijn praam herkende.
* * *
IV. Heimelijke boodschappen
Een geheim tussen twee mensen is moeilijk genoeg te bewaren. Een geheim tussen een dorp vol mensen die elkaar al generaties kennen, is bijna onmogelijk — en Dirck en Geertruyd wisten dat net zo goed als ieder ander. Ze konden elkaar niet zomaar op straat groeten, niet in Nieuwveen en niet in Zevenhoven, zonder dat er binnen een dag drie verschillende versies van dat groetje de ronde deden. Dus vonden ze een ander middel: Cornelis.
Dircks jongere broer was elf jaar oud, rap ter been en, belangrijker nog, gewend om als boodschapper tussen de gehuchten te lopen — niemand keek ervan op als hij met een mandje of een briefje onderweg was, en hij kon over de legakkers en langs de weteringen een pad vinden waar geen volwassene met droge voeten doorheen kwam. Dirck had hem, na lang aandringen en de belofte van een eigen zakmes, in vertrouwen genomen.
"Je vertelt het aan niemand," had Dirck gezegd, "ook niet aan moeder, ook niet als ze het vraagt."
"Ik lieg niet graag tegen moeder," had Cornelis gezegd, met de ernst van een jongen die net oud genoeg is om te weten wat liegen betekent en nog te jong om te weten hoe vaak volwassenen het toch doen.
"Het is geen liegen. Het is zwijgen. Dat is anders."
Cornelis had daarover nagedacht, geknikt, en was sindsdien de trouwste boodschapper geworden die twee geliefden zich konden wensen. Hij droeg briefjes — Geertruyd had, tot haar eigen verbazing, leren schrijven van een tante die ooit bij de Beggijnen in Leiden had gewoond voordat die waren verjaagd, en Dirck schreef in een hand die grover was maar niet minder oprecht — en hij regelde de plaatsen en tijden voor de korte ontmoetingen die volgden: bij de reedwal achter de Muggenlaan, in de schemering, wanneer het werk gedaan was en de mist nog niet was opgetrokken tot een gordijn dat hen aan het zicht onttrok maar ook aan elkaar.
Het waren geen lange ontmoetingen. Een kwartier, soms een half uur, met Cornelis op de uitkijk verderop op het pad, fluitend als er iemand aankwam. Ze spraken over hun families, over hun geloof — voorzichtig eerst, dan met meer moed — en ontdekten dat de verschillen die hun vaders en dominees en pastoors zo onoverkomelijk vonden, tussen hen tweeën minder een muur waren dan een rivier: breed, ja, en niet zonder gevaar om over te steken, maar niet onmogelijk.
Niet elke ontmoeting was even zwaar van betekenis. Op een avond, toen Dirck haar een stuk gedroogde vis had meegebracht die zijn moeder die dag had klaargemaakt, at Geertruyd er zo gulzig van dat ze zich verslikte en een hoestbui kreeg die, tot hun beider schrik, bijna de aandacht trok van een boer die verderop zijn koeien binnenhaalde. Ze hadden zich, gierend van een lach die ze nauwelijks konden inhouden, achter een bosje riet verstopt tot de boer voorbij was, en Dirck had haar, nog nahikkend van het lachen, plagend gevraagd of ze soms nooit at bij haar vader thuis.
"Bij ons thuis eet men netjes, met een mes en een lepel, zoals het een koopmansgezin betaamt," had ze geantwoord, met een overdreven deftige stem die haar eigen grap alleen maar groter maakte. "Het is uw schuld, Dirck Willemsz, dat u mij dat soort manieren op deze onmogelijke plekken laat vergeten."
"Dan zal ik voortaan een lepel meenemen," had hij beloofd, en dat deed hij, de weken daarna, ook daadwerkelijk — een klein, houten lepeltje dat hij speciaal voor haar had gesneden, en dat ze, tot lang na zijn dood, in een kistje bewaarde bij haar dierbaarste bezittingen.
"Ik geloof niet dat God een voorkeur heeft voor de ene of de andere kant van het water," zei Geertruyd op een andere avond, terwijl ze met haar rug tegen een wilg zat en naar de eerste sterren keek.
"Dat zou dominee Pijnacker niet met u eens zijn," zei Dirck.
"Dominee Pijnacker heeft nog nooit met mij gesproken. Alleen over mij, waarschijnlijk, als hij het over 'de dwalingen van Rome' heeft."
Dirck moest lachen, ondanks zichzelf, en Geertruyd lachte mee, en voor even leek de zwaarte van wat ze deden lichter dan hij was.
Die zondag daarop zat Dirck, zoals elke week, op de harde bank van de Sint Nicolaaskerk naast zijn vader en moeder, met Cornelis ongedurig schuivend aan zijn andere kant, en luisterde naar dominee Pijnacker die zich, meer dan anders, leek te verliezen in zijn onderwerp. De tekst was genomen uit de brief aan de Korintiërs, over het ongelijke juk dat gelovigen niet met ongelovigen mochten dragen, en de dominee trok de vergelijking door naar wat hij noemde "de sluipende verleiding die in dit dorp, aan de rand van het licht, haar web weeft." "Wie zich verbindt aan wie buiten het licht van het ware geloof staat," had de dominee die zondag uitgeroepen, zijn stem galmend tot in de verste hoeken van de kerk, "verbindt zich aan de duisternis zelf, al draagt die duisternis het gezicht van onschuld en al spreekt ze met de tong van liefde. Want de duivel, broeders en zusters, heeft nooit een lelijk gezicht nodig gehad om zielen te verleiden." Hij noemde geen namen. Dat hoefde ook niet: Dirck voelde de blikken van een paar buren al voordat de dienst was afgelopen, en wist dat hij, hoe stil hij ook bleef zitten, niet onzichtbaar was.
Neeltgen Jacobsdr zei er na de kerk niets over, maar op de weg naar huis liep ze een tijd zwijgend naast haar zoon, en toen ze eindelijk sprak, was het zacht, zonder verwijt: "Ik heb ook weleens naar de overkant gekeken, jongen, toen ik jong was. Iedereen doet dat weleens. Maar kijken is iets anders dan varen."
Dirck zei niets terug. Er was niets te zeggen wat zijn moeder niet al begreep.
Aan de andere kant van het water had Geertruyd haar eigen biechtmoeder, in de vorm van Trijn, die haar op een middag terzijde nam terwijl ze samen linnen ophingen te drogen. "Je ogen staan anders dan een half jaar geleden," zei Trijn, zonder omhaal, zoals ze wel vaker de dingen zei die niemand anders hardop durfde uit te spreken. "Ik weet niet wat er is, en ik vraag het je ook niet. Maar ik zeg je dit: wat het ook is, wees voorzichtig met wie je vertrouwt. Een geheim in dit land is nooit veiliger dan de zwakste schakel in de keten die het draagt."
"Zoals u en pater Nicasius?" vroeg Geertruyd, half plagend, half oprecht nieuwsgierig.
"Wij hebben dertig jaar geoefend in zwijgen," zei Trijn. "Jij bent er net aan begonnen."
Diezelfde zomer kreeg die waarschuwing een scherpte die niemand had verwacht. Op een zondag, midden in de mis, hoorde men buiten paardenhoeven naderen — sneller en talrijker dan een gewone voorbijganger — en Trijn, die als altijd bij de deur op wacht stond, wenkte binnen enkele hartslagen dat iedereen moest zwijgen en zich schuilhouden. Pater Nicasius doofde in één beweging de kaarsen op het altaar, schoof de dubbele wand dicht, en de hele gemeente — misschien vijftien, twintig mensen — perste zich in de schaduw van de hooiberg aan de andere kant van de schuur, terwijl buiten een groepje ruiters, uitgezonden door de baljuw op onderzoek naar geruchten over "verboden conventikelen" in de omgeving, het erf doorzocht.
Ze vonden niets. De boer wiens erf het was, een oude, onverstoorbare man die zijn hele leven al schuilkerk speelde voor herder, kwam de ruiters vriendelijk tegemoet met een aanbod van bier en een praatje over het weer, tot ze, na een kwartier dat voor de verscholen gemeente een eeuwigheid leek, weer vertrokken. Pas toen het geluid van de hoeven volledig was weggestorven, durfde men weer normaal te ademen, en pater Nicasius, met een gezicht bleker dan Geertruyd hem ooit had gezien, hervatte de mis alsof er niets gebeurd was — al trilde zijn stem, voor het eerst sinds ze hem kende, tijdens de rest van de dienst merkbaar.
"Zulke dagen," zei Trijn achteraf tegen Geertruyd, met een hand die nog niet helemaal stil kon blijven, "zijn er waarom je nooit, nooit mag vergeten hoe broos dit alles is. Eén verkeerd woord, op de verkeerde plek, en het is voorbij — niet alleen voor ons, maar voor iedereen die hier zit."
Adriaen Cornelisz, toen hij later die avond hoorde wat er bijna was gebeurd — Lijsbeth had het hem, ondanks haar aanvankelijke aarzeling, toch verteld, want een schrik van die omvang was moeilijk voor een echtgenoot te verbergen — werd bleker dan Geertruyd hem ooit had gezien. Hij zei niets over zijn eigen angst, maar verdubbelde in de weken daarna zonder uitleg zijn voorzichtigheid: hij liet geen brieven meer onbeheerd liggen die naar Zevenhoven verwezen, drong erop aan dat het gezin nooit meer allemaal tegelijk zou varen voor de mis, voor het geval dat een aanhouding van de boot hen allemaal tegelijk in gevaar zou brengen, en begon, tot ieders verbazing, zelf ook weer vaker mee te varen op zondagochtend — niet uit vroomheid, zei hij tegen wie het vroeg, maar "om te zorgen dat er tenminste één hoofd koel blijft als het weer misgaat."
Het was een les die Geertruyd niet snel zou vergeten, en die haar, in de maanden die volgden, extra behoedzaam maakte met alles wat ze aan Dirck durfde toevertrouwen over waar en wanneer ze de mis bijwoonde.
De winter die daarop volgde was streng, met ijs op de vaart dat weken dik genoeg bleef om overheen te lopen — iets wat de kinderen van het dorp met ongebreideld enthousiasme deden, en wat Dirck en Geertruyd, voorzichtiger dan de kinderen, benutten om elkaar op een steenworp afstand van beide oevers te zien zonder ook maar een boot te hoeven gebruiken. Ze konden dan niet lang blijven staan — de kou drong binnen enkele minuten door de dikste wollen mantel heen — maar het was, zeiden ze later tegen elkaar, een van de gelukkigste tijden van hun hele verkering: twee gestaltes op het ijs, ademwolken die zich vermengden in de vrieslucht, en een dorp dat het te druk had met zijn eigen kou om al te veel aandacht te besteden aan wie er allemaal op het ijs stonden te praten.
Het was op een van die ijzige avonden dat Dirck, zonder er lang bij na te denken, de woorden uitsprak die hij al weken met zich meedroeg: "Als het ooit kan, op wat voor manier dan ook, wil ik met je trouwen, Geertruyd. Ik weet niet hoe, ik weet niet wanneer, maar ik wil dat je het weet."
Ze had hem, ter plekke, geen antwoord gegeven met woorden — het was te koud, te openlijk, te gevaarlijk om zulke dingen hardop te zeggen op het ijs waar iedereen hen kon zien — maar ze had haar want uitgetrokken en haar blote hand even tegen de zijne gelegd, kort genoeg om niet op te vallen, lang genoeg om te zeggen wat ze niet durfde uit te spreken. Het was, voor beiden, de dichtstbijzijnde vorm van een verloving die ze zich in die winter konden veroorloven.
Later die winter, toen het ijs eindelijk begon te kraken onder de eerste zwakke zon van het nieuwe jaar en de schaatstochten van het dorp voorbij waren, vroeg Geertruyd zich hardop af, tegen Trijn, wat een huwelijk tussen hen tweeën ooit voor vorm zou kunnen aannemen. "De kerkenraad zal het nooit toestaan zoals het hoort," zei ze, "en pater Nicasius zal het net zomin willen zegenen, vrees ik, zolang Dirck niet overgaat tot het ware geloof — wat hij, denk ik, nooit zal doen, en wat ik hem ook niet zou willen vragen."
Trijn had haar toen aangekeken met een blik die meer wijsheid bevatte dan haar eenvoudige positie als klopje deed vermoeden. "Er zijn in dit land al huwelijken gesloten tussen mensen van verschillend geloof, kind, al worden ze niet graag hardop besproken. Het gebeurt voor de wereldlijke overheid, met een verklaring die geen van beide kerken volledig tevreden stelt, maar die niemand ook kan tegenhouden als beide partijen volhardend genoeg zijn. Het kost je iets — de zegen van je priester, misschien, of de volle instemming van zijn dominee — maar het is niet onmogelijk. Niets is onmogelijk voor wie bereid is er lang genoeg voor te vechten."
Het was de eerste keer dat iemand Geertruyd had verteld dat er, ondanks alles, een weg kon bestaan — smal, hobbelig, vol hindernissen, maar een weg niettemin — en ze had die winteravond met een hoop naar huis gevaren die ze weken niet had gevoeld. Die nacht, met Aeltgen zachtjes ademend naast haar in bed, fluisterde ze Trijns woorden nog eens hardop in het donker, alsof ze wilde proeven of ze net zo waar klonken als toen ze ze voor het eerst had gehoord: "Niets is onmogelijk voor wie bereid is er lang genoeg voor te vechten." Ze sliep die nacht beter dan ze in maanden had gedaan.
Maar dominee Govert Pijnacker preekte niet zomaar. Zijn preken tegen "de paapse verleiding" waren die zomer feller geworden dan ooit, en niet zonder reden: er ging een gerucht door het dorp, vaag nog, niet met namen genoemd, dat een van de jonge mannen van de gemeente "omgang zou hebben met een dochter van het verkeerde geloof." Niemand wist zeker van wie het gerucht kwam — misschien van een buurvrouw die Dirck en Cornelis samen naar de Muggenlaan had zien lopen op een uur dat daar weinig te doen was, misschien van iemand in Zevenhoven die Geertruyd te lang bij de vaart had zien staan — maar het gerucht groeide, zoals geruchten in een klein dorp altijd groeien, tot het een naam kreeg.
En in Zevenhoven was er iemand die dat gerucht met bijzondere aandacht volgde: Huybert Gerritsz, de molenaarszoon, die de laatste maanden had gemerkt dat Geertruyds ogen wanneer hij bij haar op bezoek kwam, steeds vaker afdwaalden naar het water, naar iets — of iemand — die hij niet kon zien, maar waarvan hij, met het instinct van een man die gewend was te krijgen wat hij wilde, voelde dat het zijn plek in haar hart innam nog voordat hij die plek had kunnen claimen.
Huybert was geen kwaad mens, niet in de zin dat hij 's ochtends opstond met het plan om iemand kwaad te doen. Maar hij was een man die jaloezie niet kende als een gevoel dat je moest verdragen — hij kende het als een onrecht dat hem werd aangedaan, en onrecht, vond hij, moest je rechtzetten.
* * *
V. Het oog van het dorp
Wat het gerucht extra brandstof gaf, was iets waar Geertruyd part noch deel aan had: de zakelijke belangen die inmiddels om haar heen waren gesponnen als een net dat ze zelf niet had geweven. Huyberts vader, de molenaar van Zevenhoven, had het afgelopen jaar aanzienlijke sommen geleend van Adriaen Cornelisz om zijn molen van een nieuw wiekenstel te voorzien na een storm die het oude had verwoest, en een huwelijk tussen hun beide huizen zou die schuld, in de ogen van beide vaders, op een elegante manier kunnen vereffenen — niet door haar kwijt te schelden, maar door haar, zogezegd, "in de familie te houden." Adriaen had daar met niemand openlijk over gesproken, ook niet met Geertruyd, maar toen het gerucht over haar en Dirck de ronde begon te doen, voelde hij de druk van die lening zwaarder dan hij ooit had durven toegeven: een dochter die weigerde te trouwen met de zoon van zijn schuldenaar, kon zijn eigen positie als koopman in Zevenhoven ernstig schaden, in een tijd waarin een goede naam evenveel waard was als een volle beurs.
Het was Geertje Pietersdr, een buurvrouw met een scherp oog en een nog scherpere tong, die het gerucht uiteindelijk een naam gaf. Ze had, zo vertelde ze aan iedereen die het horen wilde, "met eigen ogen" gezien hoe de jongste zoon van Willem Dircksz — "die vlugge, met dat rare rennen van hem" — bij de rietschuur aan de vaart een papiertje had overhandigd aan niemand minder dan de dochter van koopman Adriaen Cornelisz, en dat kón toch geen boodschap over turfprijzen zijn, een briefje, heimelijk, in de schemering.
"Ik zeg niet dat er kwaad in zit," vertelde ze aan wie het horen wilde, op de markt, bij de put, aan de kerkdeur na de dienst, telkens met dezelfde geveinsde terughoudendheid die iedereen wist te herkennen als het tegendeel van wat ze bedoelde. "Ik zeg alleen wat ik gezien heb. De rest mag ieder voor zich beoordelen." Binnen een dag had de helft van het dorp haar eigen kleuring aan het verhaal toegevoegd — de een beweerde dat Dirck en het meisje al maanden "vleselijke omgang" hadden, de ander dat de koopmansdochter een list had bedacht om de jonge turfsteker tot het paapse geloof te bekeren, weer een ander dat er stiekem al een kind onderweg was. Geen van die versies had ook maar enige grond, maar in een dorp waar de winters lang en de nieuwtjes schaars waren, groeide een gerucht sneller dan onkruid in een braakliggend veld.
Binnen een week wist de kerkenraad ervan. Binnen twee weken werd Dirck, op een donderdagavond na het werk, ontboden bij het huis van dominee Pijnacker, waar de ouderlingen al op hem zaten te wachten rond de tafel als rechters die alleen nog een vonnis hoefden uit te spreken.
"Men zegt," begon de dominee, zonder poespas, "dat gij omgang hebt met een dochter van het paapse geloof."
Dirck had zich voorgenomen te liegen als het zover kwam — het was tenslotte niemands zaak — maar toen hij daar zat, tegenover mannen die hij zijn hele leven had gekend, die bij zijn doop hadden gestaan en bij de begrafenis van zijn broer Pieter, kon hij de leugen niet over zijn lippen krijgen.
"Ik spreek met haar, ja," zei hij. "Meer niet."
"Meer niet," herhaalde een van de ouderlingen, met een spot in zijn stem die duidelijk maakte dat hij daar geen woord van geloofde, en die trouwens ook niet helemaal ongelijk had.
Bij de molen in Zevenhoven ontving de oude molenaar, Gerrit Huybertsz, het nieuws van zijn zoons daad met een stilte die zwaarder woog dan alle verwijten die het dorp hem naderhand nog zou toevoegen. Hij verscheen niet bij het proces in Leiden — niet uit onverschilligheid, zeiden de mensen die hem kenden, maar omdat hij het simpelweg niet kon opbrengen zijn eigen zoon op het schavot te zien, iets wat geen enkele vader, hoe zwaar de misdaad ook, zich ooit had moeten voorstellen. Hij liet, in de weken na de terechtstelling, de molen enige tijd stilstaan — een ongehoorde zaak voor een molenaar wiens levensonderhoud van elke draaiende wiek afhing — en toen hij het werk hervatte, was hij, naar men zei, nooit meer helemaal dezelfde man. De schuld die hij bij Adriaen Cornelisz had uitstaan, loste hij, tegen ieders verwachting, binnen twee jaar volledig af, tot op de laatste penning, alsof hij daarmee, al was het maar gedeeltelijk, iets van de last van zijn zoons daad van zich af kon schudden.
"En hoe vaak spreekt gij haar?" vroeg een andere ouderling, een magere man genaamd Huygh Claesz die bekendstond om zijn ijver in zulke zaken. "Eén keer? Twee keer? Of vaker dan gij nu bekennen wilt?"
"Ik heb niet geteld," zei Dirck, en er lag een scherpte in zijn stem die hij eigenlijk had willen inslikken.
"Dan zal ik het maar aannemen dat het vaker is dan gij hier durft te zeggen," zei dominee Pijnacker, en hij vouwde zijn handen op tafel op een manier die Dirck deed denken aan een rechter die zijn vonnis al klaar had voordat de zitting was begonnen. "Dirck Willemsz, gij zijt opgevoed in de ware religie, door ouders die de gemeente tot eer strekken. Wat zou uw vader zeggen, denkt gij, als hij wist dat zijn zoon zijn hart verkwanselt aan de dochter van hen die nog altijd naar Rome uitzien voor hun heil?"
De vraag trof doel, precies zoals de dominee had bedoeld, en Dirck voelde zijn wangen warm worden — niet van schaamte over Geertruyd, maar van woede dat zijn vader in dit gesprek werd binnengehaald als een wapen tegen hem.
"Mijn vader heeft mij geleerd een man recht in de ogen te kijken voor ik over hem oordeel," zei Dirck. "Dat heb ik bij Geertruyd Adriaensdr gedaan, en ik heb er niets gevonden dat een christen niet past."
Er viel een stilte na die woorden, van het soort die in een kamer vol oudere, strengere mannen zelden goed uitpakt voor de jongere die hem veroorzaakt heeft. Dominee Pijnacker keek hem lang aan, en zei uiteindelijk, kalmer dan Dirck verwacht had: "Dat siert u, jongen, al is het onverstandig van u om het zo te zeggen in dit gezelschap." Toen volgde de vermaning die Dirck al had zien aankomen, lang en zwaar: over de plicht van een Hervormde jongeman om zijn ziel rein te houden van paapse smetten, over de gevaren van gemengde omgang, over hoe zulke dingen — als ze al niet direct tot zonde leidden — in elk geval de gemeente tot last waren en het dorp tot spot bij de andere dorpen langs de Rijn. Dirck luisterde met gebogen hoofd, niet omdat hij overtuigd was, maar omdat hij wist dat een woord van tegenspraak de zaak alleen maar erger zou maken. Aan het eind kreeg hij te horen dat hij zich diende te "onthouden van verdere omgang" op straffe van openbare censuur — een vernedering die in Nieuwveen zwaarder woog dan een boete, want een man die van de avondmaalstafel werd geweerd, droeg dat de rest van zijn leven met zich mee.
Buiten, in de koele avondlucht, stond Jacob Andriesz op hem te wachten — niet toevallig, want hij had via via gehoord dat Dirck die avond bij de dominee moest verschijnen, en had besloten dat een vriend na zo'n gesprek wel gezelschap kon gebruiken op de weg naar huis.
"En?" vroeg Jacob.
"Vermaning," zei Dirck. "Geen avondmaal tot ze tevreden zijn dat ik 'gebroken' heb met haar."
"En ga je dat doen? Breken?"
Dirck bleef een tijd stil, kijkend naar het laatste licht dat wegtrok achter de toren van de kerk. "Nee," zei hij toen, met een zekerheid die hemzelf verraste. "Ik denk het niet."
Jacob knikte, alsof hij niets anders had verwacht, en sloeg een arm om zijn vriends schouder terwijl ze samen verder liepen. "Dan zullen we samen maar een manier moeten vinden om jou toch fatsoenlijk aan het avondmaal te krijgen, ondanks die heren," zei hij, met een lichtheid die niet alles kon verzachten, maar die op dat moment meer waard was dan Dirck kon uitspreken.
Wat Dirck die avond niet wist, was dat aan de andere kant van het water, in het huis van Adriaen Cornelisz, een vergelijkbaar gesprek plaatsvond — feller nog, want Adriaen was geen ouderling die zich aan kerkelijke vormen hield, maar een vader die zijn dochter recht in de ogen keek en zei wat hij dacht.
"Een turfsteker," zei hij, alsof het woord zelf al een belediging was. "Een Hervormde turfsteker, zonder land, zonder schip dat van hemzelf is, zonder iets. Terwijl Huybert Gerritsz voor je klaarstaat met een molen en een goede naam en het ware geloof."
Aeltgen was op dat moment nog maar twaalf jaar oud, een stille schaduw van haar oudere zuster die overal met haar meeliep en die, tot Geertruyds stille vertedering, al even koppig als zijzelf kon zijn wanneer het erop aankwam. Het was Geertruyd die haar, in de winteravonden wanneer er weinig anders te doen viel, de letters had leren herkennen die ze zelf van haar tante had geleerd, krassend met een stok in de as van de haard bij gebrek aan papier dat niet voor belangrijker zaken bewaard hoefde te worden. "Waarom moet ik dat leren," had Aeltgen ooit gemopperd, "als moeder het ook niet kan?" Waarop Geertruyd had geantwoord dat juist daarom, omdat hun moeder het niet had kunnen leren toen zij jong was, het des te belangrijker was dat zij het wél deden — een antwoord dat haar zusje toen niet had begrepen, maar dat ze zich, jaren later, met een mengeling van dankbaarheid en verdriet zou herinneren.
"Ik heb Huybert Gerritsz niets beloofd," zei Geertruyd.
"Je hoeft hem niets te beloven. Ik beloof het namens jou, als het zo moet." Adriaens stem werd zachter, wat op de een of andere manier erger was dan wanneer hij was blijven schreeuwen. "Geertruyd. Denk je dat ik dit voor mezelf doe? Er zijn dingen die een vader moet regelen zolang hij nog kan. En een huwelijk met een katholieke molenaarszoon van goede familie is voor jou het beste wat ik kan regelen in een wereld die ons al weinig genoeg gunt."
"En als ik hem niet liefheb?"
"Liefde," zei Adriaen, en er lag iets vermoeids in de manier waarop hij het woord uitsprak, alsof het een luxe was die hij zich zelf nooit had kunnen veroorloven, "liefde komt vanzelf, als je maar lang genoeg naast iemand leeft die het goed met je voorheeft. Dat heb ik ook geleerd, met je moeder. Wij kenden elkaar amper toen we trouwden."
"En houdt u nu van haar?"
Voor het eerst in het gesprek aarzelde Adriaen. "Meer dan van wat dan ook op deze aarde," zei hij ten slotte, zacht. "Maar dat is geen argument voor jou, Geertruyd, dat is een argument tegen jou — want het bewijst alleen dat ik weet waarover ik spreek, en dat maakt het voor mij des te moeilijker om je te zien kiezen voor een weg die ik, met alles wat ik weet, alleen maar verdriet zie brengen."
Geertruyd had daar geen antwoord op, niet meteen, en dat stilzwijgen voelde als een nederlaag, ook al wist ze dat ze het gevecht nog niet had opgegeven.
Ze zei er niets meer tegen, niet omdat ze het met hem eens was, maar omdat ze wist dat verder praten geen zin had. In plaats daarvan huilde ze die nacht in het donker, stil, zodat Aeltgen naast haar niet wakker zou worden, en de volgende ochtend, bij het licht van een nieuwe dag, nam ze een besluit dat ze eigenlijk allang genomen had: wat er ook gezegd werd, wat de kerkenraad, haar vader of heel Nieuwveen en Zevenhoven samen ook vonden, ze zou Dirck niet opgeven zolang hij haar niet opgaf.
Kort daarvoor had Huybert haar, op een van zijn steeds zeldzamer wordende bezoeken, apart genomen bij het hek van haar vaders erf en haar rechtstreeks gevraagd of de geruchten die over haar de ronde deden, waar waren. Ze had geprobeerd de vraag te ontwijken, zoals ze bij haar vader ook had gedaan, maar Huybert liet zich deze keer niet afschepen.
"Ik heb je bij de kermis zien staan met een turfsteker uit Nieuwveen," zei hij, met een stem die zijn best deed luchtig te klinken en daar niet in slaagde. "Langer dan gepast is voor een vreemde."
"Ik spreek met veel mensen, Huybert," zei ze. "Dat maakt me nog geen —"
"Zeg me gewoon of het waar is," onderbrak hij haar, en voor het eerst zag ze iets in zijn ogen dat ze niet eerder had opgemerkt: geen boosheid nog, maar iets wat daaraan voorafging, iets wat wachtte op een reden om zich te mogen tonen.
Ze had hem geen directe leugen willen vertellen, en ook de waarheid niet willen geven, en had daarom, na een stilte die te lang duurde om onschuldig te lijken, alleen gezegd dat ze "niets had beloofd aan wie dan ook, hem incluis." Het was geen antwoord dat Huybert geruststelde. Hij vertrok die avond zonder afscheid te nemen van haar vader, wat hij nooit eerder had gedaan, en het was in de weken die volgden dat zijn navraag naar "die turfsteker" begon — navraag die, zoals we weten, uiteindelijk tot Cornelis zou leiden.
Ze stuurde die week, via Cornelis, een briefje naar Dirck waarin ze hem alles vertelde: de vermaning die zij niet had gekregen maar wel had horen navertellen, haar vaders woorden, de dreigende bruiloft. Ze vroeg hem één ding, met een directheid die ze anders nooit op papier had durven zetten: of hij, ondanks alles, nog steeds van plan was haar trouw te blijven.
Dircks antwoord kwam twee dagen later, via dezelfde snelle voeten van zijn broertje, en bestond uit meer woorden dan hij ooit eerder op papier had gezet: "Ik weet niet hoe dit moet aflopen. Ik weet niet of er een pad is dat ons ergens brengt waar we niet voor hoeven te vechten. Maar ik weet dit: als jij bereid bent te wachten, dan wacht ik ook, al duurt het tien jaar, al moet ik elke avond stiekem bij de reedwal staan om je gezicht heel even te zien. Wat de kerkenraad ook zegt over mijn ziel, mijn hart heeft al gekozen, en ik geloof niet dat God mij daarvoor zal veroordelen, wat dominee Pijnacker er ook van vindt."
Ze ontmoetten elkaar die zondagavond nog één keer, ondanks het risico, bij de wilg waar ze zo vaak hadden gezeten, en spraken geen grote woorden — er was al genoeg gezegd op papier — maar zaten enkel naast elkaar, haar hoofd tegen zijn schouder, terwijl de laatste zwaluwen van het seizoen over het water joegen. Het was Cornelis die, ongeduldig op de uitkijk, hen er ten slotte aan herinnerde dat de duisternis geen genade kende voor wie te lang bleef talmen.
Ze wist niet dat dat besluit, genomen in alle onschuld op een junimorgen, binnen enkele weken zou leiden tot de eerste van drie doden die het dorp dat jaar zou treffen — en dat de eerste van die drie het kleinste, snelste, meest onschuldige lid van beide families zou zijn.
* * *
VI. Schaduwen bij het petgat
Die dag, eind juni, was voor Cornelis begonnen als vrijwel elke andere dag: vroeg op, een homp brood met kaas voor het ontbijt, en dan het huis uit voor zijn vader wakker genoeg was om hem nog aan het werk te zetten met minder aangename taken dan het rondbrengen van boodschappen. Hij had die ochtend, tot zijn eigen grote trots, van een schipper die op doorreis was een koperen knoopje gekregen — "voor je vlugge voeten, jongen" — en had het de hele dag bij zich gedragen in zijn broekzak, wachtend op een geschikt moment om het aan Dirck te laten zien.
Hij had ook, die middag, voor het eerst hardop tegen zijn moeder gezegd dat hij, als hij groot was, zelf schipper wilde worden, net als Dirck, maar dan met een eigen boot, groter dan die van zijn vader, waarmee hij helemaal tot Rotterdam zou varen als het moest. Neeltgen had geglimlacht en gezegd dat daar nog tijd genoeg voor was, en had hem, zoals ze altijd deed als hij 's avonds nog een boodschap moest brengen, gemaand voorzichtig te zijn en op tijd terug te komen voor het donker werd.
Hij had die avond een boodschap bij zich die belangrijker was dan de meeste: een briefje van Geertruyd waarin ze Dirck liet weten dat ze, ondanks alles, ondanks de kerkenraad en haar vader en de dreigende bruiloft met Huybert, wilde volhouden — en dat ze hem de volgende zondag, na de mis, bij de reedwal wilde spreken om samen te bedenken wat hun volgende stap moest zijn.
Hij liep, zoals gewoonlijk, over het pad langs de legakkers, de smalle stroken land tussen de petgaten die nog niet waren weggeslagen door het water. Het was er stil op dat uur, met de zon al laag en het licht goudkleurig over het veen. Hij kende de weg blindelings, had hem al tientallen keren gelopen, en dacht aan niets bijzonders — misschien aan het zakmes dat Dirck hem had beloofd, misschien aan niets — toen hij, vlak bij de plek waar het pad het smalst werd, een gestalte zag staan die niet had moeten weten dat hij daar zou lopen.
De weken ervoor had Huybert zijn jaloezie laten gisten als beslagen deeg dat niemand meer terug kon drukken. Hij had er met niemand echt over gesproken — een man als hij deelde zijn gevoelens niet graag, zeker niet gevoelens die hem zwak deden lijken — maar op een avond, na te veel bier bij de molen van zijn vader, had hij tegen een vriend, Aert Corszoon, gemompeld dat "die koopmansdochter" hem voor de gek hield, dat er "iets speelde" aan de kant van Nieuwveen, en dat hij, Huybert, niet van plan was zich door een schamele turfsteker zijn toekomst te laten afpakken.
"Laat het toch, Huybert," had Aert gezegd, met het soort nuchterheid die vrienden soms hebben en die net zo vaak genegeerd wordt als opgevolgd. "Een vrouw kies je niet af zoals je een molensteen kiest. Als ze niet wil, wil ze niet."
Maar Huybert luisterde niet. Hij was al twee dagen aan het rondvragen geweest — bij een schipper hier, een dienstmeisje daar — tot hij genoeg had gehoord om te weten dat de jongste broer van die turfsteker de boodschappen droeg. Hij was niet van plan geweest die avond iemand kwaad te doen. Dat zou hij later, tegenover de schout, blijven volhouden, met een stem die brak tussen woede en spijt: hij had het briefje willen zien, willen weten wat erin stond, het misschien willen vernietigen om zo, in één klap, aan het hele probleem een einde te maken.
Maar Cornelis, elf jaar oud en trots op zijn taak, gaf het briefje niet zomaar af. Hij rende. En op de smalle legakker, met het donkere water van het petgat aan beide kanten, struikelde een jongen die harder werd achtervolgd dan hij ooit was geweest, en greep een man die niet van plan was geweest hem te grijpen hem toch vast — te hard, met een hand om een arm die te dun was voor zoveel kracht, en toen, toen de jongen schreeuwde en zich losrukte en achteruitweek naar de rand van het pad, met een duw die niet eens zo hard was bedoeld.
Het water van een petgat is dieper dan het eruitziet, en een jongen die nooit had leren zwemmen — want wie leerde dat nu, in een dorp waar het water je vijand was en niet je vriend — had geen enkele kans.
Huybert stond nog lang aan de rand van het water, zei hij later, roerloos, terwijl de kringen op het oppervlak langzaam uitdoofden en er niets meer bewoog. Toen deed hij iets waarvoor geen enkele verontschuldiging bestond, iets wat het verschil maakte tussen een vreselijk ongeluk en een misdaad: in plaats van hulp te halen, in plaats van het dorp te wekken en te zeggen wat er gebeurd was, controleerde hij of het briefje — dat uit Cornelis' hand was gevallen en op de kant was blijven liggen — nog leesbaar was, stak het bij zich, en liep weg. Hij liet de jongen waar hij was.
De volgende ochtend, toen Cornelis niet aan het ontbijt verscheen en zijn bed onaangeroerd bleek, ging heel Nieuwveen op zoek. Ze vonden hem 's middags, drijvend tussen het kroos van het petgat bij de legakker — dezelfde plek, ironisch genoeg, waar twaalf jaar eerder zijn oudere broer was verdronken, alsof het veen die familie een tweede keer voor zich had opgeëist.
Heel Nieuwveen, en al snel ook Zevenhoven, kwam die avond en de dagen daarna tot stilstand. Winkels bleven gesloten, het gewone werk aan de vaart lag stil, en in beide dorpen liepen de mensen met het soort gedempte stemmen rond die een gemeenschap reserveert voor haar zwaarste momenten. Een kind verliezen was, hoe pijnlijk ook, geen onbekend verdriet in een dorp waar de kindersterfte hoog was en de gevaren van het veen alomtegenwoordig — maar een kind verliezen op deze manier, met tekenen van geweld op het lichaam, was iets waarvoor Nieuwveen geen woorden, geen gewoonten, geen voorgeschreven manier van rouwen bezat. De vrouwen brachten eten naar het huis van Willem Dircksz zoals ze bij elk sterfgeval deden, maar deze keer aten de meesten van hen zelf nauwelijks, alsof de eetlust van het hele dorp met Cornelis mee ten onder was gegaan.
Het was Jacob Andriesz die het lichaam als eerste zag en die de verschrikkelijke taak op zich nam om het naar de kant te trekken voordat de rest van de zoekende mannen dichterbij kwam — een gebaar van vriendschap voor Dirck dat deze pas veel later, in alle stilte, ten volle zou beseffen te waarderen. Neeltgen Jacobsdr, toen haar man haar het nieuws kwam brengen, zei aanvankelijk niets, deed niets, stond enkel roerloos in de deuropening van haar huis met een blik die nergens naar keek. Pas toen ze het kleine lichaam zelf zag, gewikkeld in een laken dat ze zelf nog niet zo lang geleden voor hem had geweven, brak er iets in haar dat het dorp nog wekenlang zou horen als ze 's nachts, denkend dat niemand het merkte, achter haar gesloten deur huilde.
Dirck stond die middag aan de rand van het petgat, keek naar het water dat nu voor de tweede keer in zijn leven een broer van hem had genomen, en voelde iets in zich omslaan dat hij later, tegenover niemand, ooit helemaal zou kunnen verklaren: verdriet, ja, onmetelijk, maar ook een woede die kouder was dan alles wat hij ooit had gevoeld — een woede die wachtte, geduldig als het veen zelf, op een naam om zich aan vast te klampen.
* * *
VII. De schout onderzoekt
Aanvankelijk dacht niemand aan iets anders dan een ongeluk. Kinderen verdronken in het veen; dat was, hoe wreed ook, niets nieuws in Nieuwveen. Willem Dircksz had, in zijn verdriet, de schout willen smeken het onderzoek te staken en zijn zoon gewoon te laten begraven — "hij is dood, Aelbrecht, wat doet het ertoe hóe" — maar Neeltgen, die de blauwe plekken op de arm van haar kind met haar eigen ogen had gezien terwijl ze hem waste voor de kist, had haar man scherper toegesproken dan hij haar ooit had horen spreken.
"Het doet er wél toe," had ze gezegd. "Als iemand mijn zoon dit heeft aangedaan, wil ik dat weten, al kost het me de rest van mijn leven om erachter te komen. Hij verdient het niet om alleen maar 'verdronken' in het kerkboek te staan als het meer was dan dat."
Het was die vasthoudendheid van een moeder, meer nog dan het geoefende oog van de schout, die het onderzoek op gang hield in de eerste, onzekere dagen waarin het makkelijker zou zijn geweest om de zaak te laten rusten. Maar de schout, Aelbrecht Sijmonsz, een man die zijn ambt al twintig jaar bekleedde en in die tijd geleerd had wanneer een lichaam "gewoon" was verdronken en wanneer niet, zag iets wat hem deed aarzelen: blauwe plekken op de bovenarm, in de vorm van vingers, te hoog en te stevig voor een val alleen.
Hij liet het lichaam niet meteen ter aarde bestellen, tot groot ongenoegen van Willem Dircksz en Neeltgen Jacobsdr, die niets liever wilden dan hun jongste zoon begraven en hun rouw in stilte dragen. Maar de schout hield voet bij stuk, en liet de legakker en de oever van het petgat zorgvuldig doorzoeken door twee van zijn dienders — een taak die urenlang duurde, op handen en knieën door het riet en het gras, tot een van hen, vlak bij de plek waar het pad het smalst werd, een stuk stof vond dat aan een braamstruik was blijven haken: een reep grove wollen stof, van het soort dat een werkmansjas voor de kou droeg, gescheurd alsof iemand zich er met kracht had losgerukt. Niet ver daarvandaan, half weggezakt in de modder, lag bovendien een mes met een benen heft — geen turfsteker-ijzer, maar het soort mes dat een molenaarszoon droeg om touwen en zakken mee te snijden.
Het waren deze twee vondsten die de schout naar de molen van Zevenhoven deden varen, waar hij, zonder zijn bedoelingen prijs te geven, aan de oude molenaar vroeg of zijn zoon onlangs een jas had gescheurd of een mes was kwijtgeraakt. Gerrit Huybertsz, nietsvermoedend, had bevestigend geantwoord op beide vragen — zijn zoon had, zei hij, een paar weken eerder geklaagd over een gescheurde mouw, en was inderdaad zijn mes kwijt, "ergens verloren bij het werk, naar hij zei." Het was op dat moment, vertelde de schout later aan Willem Dircksz, dat hij wist dat zijn vermoeden geen vermoeden meer was.
Zijn vermoeden werd verder bevestigd toen een dienstmeisje uit Zevenhoven — na aandringen, en niet zonder angst voor de gevolgen — vertelde dat ze Huybert Gerritsz die avond had zien terugkeren met modder tot aan zijn knieën en een blik in zijn ogen die ze nooit eerder bij hem had gezien. En Trijn, de klopje, die toevallig op het aangrenzende erf was geweest om linnen op te halen, herinnerde zich een jongeman die met haastige tred langs het water was gelopen, weg van de legakkers, op precies het uur waarop Cornelis voor het laatst levend was gezien.
Schout Aelbrecht Sijmonsz was, in de twintig jaar dat hij het ambt bekleedde, meer gewend geraakt aan het beslechten van erfeniskwesties en veedieftallen dan aan zaken van bloed, maar hij had, als jongeman, enkele jaren in dienst van de baljuw van Rijnland doorgebracht en daar geleerd hoe een verhoor gevoerd diende te worden zonder dat de waarheid verloren ging in paniek of misplaatst medelijden. Hij was, ondanks zijn strenge reputatie, geen man die naar bewijs zocht om te vinden wat hij al dacht te weten — integendeel, hij had meer dan eens een aanvankelijk verdachte weer vrijgelaten wanneer de feiten niet klopten, iets waar niet elke schout in de omliggende ambachten zich even nauwgezet aan hield. Het was die reputatie voor onpartijdigheid die maakte dat zijn bevindingen in deze zaak, toen ze eenmaal bij de baljuw in Leiden werden voorgelegd, met des te meer gewicht werden gewogen.
Toen de schout Huybert liet ontbieden, ontkende deze in alle toonaarden. Hij was die avond thuis geweest, zei hij, bij de molen, en had niets te maken met de dood van "die jongen." Maar de schout, die zijn vak verstond, liet hem weten dat er getuigen waren, dat er sporen waren gevonden bij het petgat die naar de molen van zijn vader leidden, en dat hij — als hij niet uit zichzelf de waarheid sprak — zou worden overgebracht naar het gerecht om ondervraagd te worden op de wijze die de wet toestond bij zulke ernstige zaken: de scherpe examinatie, zoals men dat noemde, waarbij de pijnbank werd gebruikt om een weigerachtige tong los te maken.
Het was die dreiging, meer dan enig bewijs, die Huybert deed breken. Hij had, tot op dat moment, volgehouden dat hij die avond thuis was geweest, dat de modder aan zijn laarzen van het erf van de molen kwam, dat het dienstmeisje zich vergiste. Maar toen schout Sijmonsz hem kalm, zonder haast, uitlegde wat de scherpe examinatie precies inhield — de touwen, de gewichten, de manier waarop een lichaam onder zulke behandeling zelden lang overeind bleef zonder te bekennen wat de ondervrager wilde horen, waar of niet waar — zag Huybert zijn eigen verzet als een dam die elk moment kon breken.
"Genoeg," zei hij ten slotte, met een stem die niet meer op de zijne leek. "Ik zal het zeggen. Laat dat ding weg."
Bevend, met tranen die zijn eigen verdediging tegenspraken, bekende hij wat er gebeurd was: dat hij Cornelis had opgewacht om het briefje te onderscheppen, dat de jongen zich had losgerukt, dat hij hem had geduwd — "niet om hem te doden, dat zweer ik voor God" — en dat hij, ziende dat het te laat was, was weggelopen in plaats van hulp te halen.
"En waarom," vroeg de schout, "liep je weg, in plaats van het dorp te wekken?"
Huybert had lang gezwegen voor hij antwoordde, en toen hij het deed, klonk het meer als een bekentenis aan zichzelf dan aan de schout: "Omdat ik bang was. Niet voor wat er met de jongen gebeurd was — dat drong toen nog niet eens tot me door. Ik was bang voor wat er met míj zou gebeuren als men het wist. En tegen de tijd dat ik besefte hoe laf dat was, was het al te laat om het nog goed te maken."
Voor de wet van die tijd maakte dat laatste het verschil tussen een ongeluk en een misdaad. Wie een ander door onvoorzichtigheid het leven benam, kon op mildheid rekenen als hij onmiddellijk hulp haalde en de schade probeerde te beperken; wie zijn slachtoffer aan zijn lot overliet om zichzelf te redden, werd geacht de dood — al was die niet vooraf beraamd — willens en wetens te hebben aanvaard. En omdat Huybert bovendien een jongen had opgewacht met het doel hem iets afhandig te maken, oordeelde men dat er wel degelijk sprake was geweest van voorbedachten rade: niet noodzakelijk om te doden, maar om geweld te gebruiken tegen een kind dat zich niet kon verweren. Dat was, in de taal van de rechters die er spoedig over zouden oordelen, "moord met een voorbedacht kwaad opzet" — een halsmisdaad.
Het ambacht van Nieuwveen bezat, zoals de meeste kleine ambachtsheerlijkheden langs de Rijn, wel de lage jurisdictie — het recht om te oordelen over kleine twisten, schulden en overtredingen — maar niet de hoge jurisdictie, het halsrecht, dat nodig was om over leven en dood te beslissen. Voor een zaak als deze moest Huybert Gerritsz worden overgebracht naar Leiden, waar de baljuw van Rijnland, samen met de schepenen die daartoe bevoegd waren, recht sprak over de halsmisdaden van de dorpen die onder zijn ambt vielen.
Dirck hoorde het nieuws terwijl hij nog niet eens goed had kunnen bevatten dat zijn broertje dood was. Er was geen woede in hem die dag, alleen een leegte zo groot dat hij niet wist waar hij hem moest laten. Geertruyd, toen ze het hoorde — via, wrang genoeg, een boodschapper die niet Cornelis was, want die was er niet meer om boodschappen te brengen — voelde iets wat nog zwaarder woog dan verdriet: schuld. Ze had zich, die avond, opgesloten in de kleine kamer die ze met Aeltgen deelde, en had niet gereageerd toen haar vader op de deur klopte om te vragen of alles in orde was.
"Geertruyd," had Adriaen door de deur gezegd, met een stem die zachter klonk dan ze in maanden van hem had gehoord, "dit is niet jouw schuld. Wat die jongen ook heeft gedaan, hij heeft het zelf gedaan, met zijn eigen handen en zijn eigen jaloezie. Jij hebt niemand geduwd."
Ze had de deur niet geopend, maar ze had hem gehoord, en zijn woorden — de eerste vriendelijke woorden die hij haar in weken had toegesproken over de hele kwestie — hadden haar niet meteen getroost, maar wel iets in haar losgemaakt dat ze nodig had om de volgende ochtend weer op te staan. Het was haar briefje geweest dat Cornelis die avond bij zich had gedragen. Het was hun liefde, hun geheim, dat een jaloerse man ertoe had gebracht een kind op te wachten in het donker.
"Als ik jou nooit had ontmoet," schreef ze aan Dirck, in het laatste briefje dat ze durfde te sturen die zomer, "zou je broer nog leven."
Dirck antwoordde niet meteen. Toen hij eindelijk schreef, was het maar één regel: "Cornelis is niet gestorven omdat wij van elkaar hielden. Hij is gestorven omdat een man dacht dat hij recht had op wat niet van hem was."
Het was de eerste keer dat een van hen het woord "liefde" zo ronduit op papier had gezet.
* * *
VIII. Het vonnis
Huybert werd, geboeid en onder bewaking van twee mannen van de baljuw, per schuit naar Leiden overgebracht — een reis van een halve dag over de Does en de Rijn die hij, naar men zei, in volledige stilte doorbracht, met zijn ogen op het water gericht alsof hij daar een antwoord zocht dat het hem niet gaf. In Leiden wachtte hem eerst een cel in het gerechtsgebouw, kaal en klam, waar hij weken doorbracht in afwachting van de dag dat de schepenen tijd voor zijn zaak zouden vinden tussen de vele andere geschillen die aan hen werden voorgelegd.
Het proces zelf duurde niet lang, zoals de meeste van dat soort processen in die tijd niet lang duurden zodra er een bekentenis lag. Huybert Gerritsz werd voorgeleid aan de baljuw en de schepenen, in een zaal met hoge, smalle ramen waardoor het licht viel op een lange tafel waarachter de rechters in hun zwarte gewaden zaten als een rij kraaien op een tak, de bekentenis die hij tegenover schout Sijmonsz had afgelegd werd voorgelezen, en er werden nog enkele getuigen gehoord — het dienstmeisje, Trijn, en, tot ieders verbazing, Adriaen Cornelisz zelf, die tegenover de rechters verklaarde dat hij, hoe graag hij Huybert ook als schoonzoon had gewild, geen woord kon en wilde zeggen ter verdediging van een man die een kind had gedood en had laten verdrinken zonder hulp te halen.
Trijn, toen het haar beurt was om te getuigen, sprak kort maar met een vastberadenheid die de hele zaal deed verstillen. "Ik heb die jongen nooit meer dan twee, drie keer ontmoet," zei ze, "maar ik heb genoeg kinderen zien opgroeien in mijn leven om te weten wanneer er eentje een goed hart heeft. Hij verdiende dit niet, welk geloof hij ook aanhing, welke boodschappen hij ook droeg." Naderhand vertelde ze aan Geertruyd dat ze, ondanks vijfendertig jaar geoefend te hebben in het bedwingen van haar gezicht voor de buitenwereld, tijdens die getuigenis bijna in tranen was uitgebarsten — iets wat ze zichzelf, uit gewoonte, verbood, maar wat haar die avond, alleen in haar kamer, alsnog inhaalde.
De schepenen trokken zich terug in een aangrenzend vertrek om te beraadslagen, een proces dat naar buiten toe geheim bleef maar waarvan de uitkomst, gezien de bekentenis en de aard van het misdrijf, door niemand in de zaal serieus werd betwijfeld. De enige vraag die openbleef, was niet óf Huybert veroordeeld zou worden, maar hóe: of de rechters het zouden zien als doodslag in een opwelling, wat een mildere straf — verbanning, wellicht, of een geldboete gecombineerd met jarenlange gevangenschap — zou rechtvaardigen, of als een zwaardere misdaad, gezien het feit dat hij het kind bewust had opgewacht en, erger nog, het had achtergelaten om te verdrinken.
Naar verluidt was het juist dat laatste punt — het achterlaten van de jongen, terwijl hulp misschien nog had kunnen baten — dat de doorslag gaf bij de schepenen. Een opwelling van geweld kon, hoe verwerpelijk ook, soms nog verklaard worden door de zwakheid van de menselijke aard; een bewuste keuze om een stervend kind aan zijn lot over te laten, kon dat niet.
Het vonnis werd geveld op een ochtend in juli, voorgelezen door de secretaris van het gerecht in de plechtige, gedragen taal die de rechtbanken van die tijd voor zulke zaken reserveerden:
"Alzo Huybert Gerritsz, molenaarszoon van Zevenhoven, voor den Gerechte bekentelijk is geworden dat hij met voorbedachten rade Cornelis Willemsz, een kind van elf jaren oud, heeft opgewacht, aangegrepen, en in het water doen geraken, en denselven aldaar hulpeloos heeft achtergelaten tot zijn verdrinkinge — Zo is 't dat wij, Baljuw en Schepenen, den voornoemden Huybert Gerritsz condemneren te worden gebracht ter plaatse alwaar men gewoon is Justitie te doen, en aldaar, met het Zwaard, van het leven ter dood te worden gebracht, verklarende voorts zijn goederen verbeurd ten bate van den Armen van Nieuwveen ende Zevenhoven beide, hem het lichaam nochtans na de executie tot een Christelijke begravenis te worden gelaten."
Zo klonk, plechtig en meedogenloos tegelijk, het oordeel dat Huybert Gerritsz schuldig bevond aan doodslag, gepleegd met een voorbedacht kwaad opzet tegen een weerloos kind, verzwaard door het feit dat hij het slachtoffer aan zijn lot had overgelaten. Hij werd veroordeeld ter dood gebracht te worden door het zwaard, zijn goederen verbeurd te verklaren ten bate van de armen van Nieuwveen en Zevenhoven beide, en zijn lichaam, na de voltrekking, aan zijn familie te worden gelaten voor begrafenis — een gunst die niet iedere veroordeelde kreeg, maar die de rechters, gezien de bekentenis en het ontbreken van eerdere misdrijven, hem nog toestonden.
De terechtstelling vond plaats op het schavot voor het rechthuis, op een dag die grauw begon en grauw bleef, met een mist die maar niet wilde optrekken van de Rijn. Half Nieuwveen was er, en half Zevenhoven ook — Reformed en katholiek, schouder aan schouder, wat op zichzelf al iets was wat maar zelden gebeurde. Willem Dircksz en Neeltgen Jacobsdr stonden er, in het zwart, met gezichten waarop geen triomf te lezen viel, alleen een uitputting die dieper ging dan verdriet. Ook Adriaen Cornelisz stond er, met Geertruyd naast zich — de eerste keer in maanden dat vader en dochter naast elkaar stonden zonder ruzie.
De scherprechter van Leiden, een man wiens naam nooit hardop werd genoemd uit angst voor het ongeluk dat zulke kennis zou brengen, verrichtte zijn werk met de geoefende efficiëntie van iemand die het al vele malen eerder had gedaan. Huybert had, zei men naderhand, geen laatste woorden gesproken die iemand kon navertellen — alleen een gebed gemompeld, in het Latijn, dat de omstanders die het katholieke geloof kenden herkenden als een akte van berouw, en dat de Hervormde omstanders liever niet hardop wilden benoemen als wat het was.
Toen het zwaard viel, ging er geen gejuich op, zoals bij sommige terechtstellingen wel gebeurde wanneer de veroordeelde een dief of een oplichter was zonder enig medelijden wekkend verhaal. Er viel alleen een stilte, van het soort dat een dorp overvalt wanneer het beseft dat gerechtigheid, hoe nodig ook, een dode jongen niet terugbrengt — en dat de man die zojuist zijn leven had verloren, ooit ook een jongen was geweest, opgegroeid tussen dezelfde weteringen en dezelfde velden, voor jaloezie hem had veranderd in wat hij op het eind was geworden.
"Het is gedaan," zei dominee Pijnacker later die dag tegen Dirck, die hij tegenkwam bij de aanlegsteiger waar de Nieuwveense boten voor de terugreis klaarlagen. Het was geen troost, alleen een constatering, maar Dirck knikte, en voor het eerst sinds de dood van zijn broer voelde hij iets wat niet helemaal opluchting was, maar er dicht bij in de buurt kwam.
Wat niemand die dag kon weten, was dat het ergste voor Nieuwveen nog moest komen — niet door het toedoen van een mens deze keer, maar van iets waar geen schout, geen baljuw en geen rechtbank ter wereld iets tegen kon beginnen.
De maanden tussen de terechtstelling en wat er die volgende zomer zou komen, waren voor Dirck een tijd van stil, taai verdriet. Hij werkte, omdat werken de enige remedie was die het veen ooit had aangeboden tegen wat het zelf had veroorzaakt, en hij bezocht, elke week, het graf van zijn broer, waar hij vaak lang stond zonder te bidden, zonder te huilen zelfs, enkel kijkend naar de kale aarde die nog niet was ingezakt tot het niveau van de omliggende grond. Geertruyd kon hem in die maanden nog nauwelijks zien — de wonden van dat jaar waren te vers, de argwaan in beide dorpen te groot — maar ze stuurden elkaar, via een nieuwe, voorzichtiger boodschapper (een neefje van Jacob Andriesz, die minder haast had dan Cornelis maar even betrouwbaar zweeg), berichten die hen op de been hielden.
"Ik denk niet dat het verdriet ooit weggaat," schreef Dirck haar op een avond in de herfst. "Ik denk alleen dat je leert hoe je het moet dragen zonder dat het je elke dag tegen de grond drukt."
"Dat is misschien het enige wat we van dit jaar kunnen leren," antwoordde ze. "Hoe je een last draagt zonder eronder te bezwijken. Ik ben bang dat we het nog vaker nodig zullen hebben."
Ze had geen idee, toen ze die woorden schreef, hoe snel die vrees bewaarheid zou worden.
* * *
IX. De pest
Ze kwam, zoals ze bijna altijd kwam, met de schepen. Dirck was zelf, in de weken ervoor, tweemaal in Amsterdam geweest om turf af te leveren, en had er met eigen ogen gezien wat de stad in haar greep hield: straten die stiller waren dan een stad van die omvang ooit zou moeten zijn, huizen met een wit kruis op de deur ten teken dat er ziekte heerste binnen, karren die 's ochtends vroeg door de straten reden met een lading die niemand hardop benoemde. Een schipper met wie hij aanlegde, een man uit Aarlanderveen die hij al jaren kende, had hem gewaarschuwd: "Laad je turf en vaar weg, jongen. Blijf niet langer dan nodig. Wat hier rondwaart, vraagt niet naar je geloof of je leeftijd voor het toeslaat."
Dirck had die raad ter harte genomen, maar een andere schipper — een man die in Amsterdam had geladen, waar de ziekte die zomer van 1636 al weken huishield, met soms wel honderd doden in een week — was minder voorzichtig geweest, of minder gewaarschuwd, en voer terug naar Nieuwveen met een lading turf en, ongezien, ongevraagd, iets anders: een koorts die drie dagen na thuiskomst zijn hele gezin trof, met zwellingen in de liezen en oksels die eerst hard en pijnlijk waren en daarna, bij wie het overleefde, langzaam opensprongen, en bij wie het niet overleefde, gewoon bleven zitten tot het einde. De schipper zelf, zijn vrouw en hun oudste zoon waren binnen tien dagen alle drie dood; alleen hun jongste, een meisje van vier, overleefde, opgevangen door een buurvrouw die het risico durfde te nemen waar niemand anders dat wilde.
Binnen twee weken waren er in Nieuwveen zeven doden gevallen, en het bleef niet bij zeven. De ziekte trof niet alleen de lichamen van het dorp, maar ook zijn beurs. Zolang de quarantainemaatregelen van kracht waren, kon er nauwelijks turf worden verscheept — geen enkele schipper uit Amsterdam of Leiden waagde het nog om aan te leggen bij een dorp waarvan bekend was dat de pest er huishield, en de voorraad turf die zich opstapelde in de pakhuizen langs de vaart, kon simpelweg niet worden verkocht. Adriaen Cornelisz, die zijn hele levensonderhoud uit die handel haalde, zag zijn inkomsten in enkele maanden tijd tot bijna niets terugvallen, en menig turfsteker die op zijn wekelijkse loon rekende, moest die zomer zijn gezin voeden met wat de moestuin en een enkele geit nog konden opbrengen. Het was, zo zou men er later over zeggen, een dubbele plaag: de ene trof het lichaam, de andere de portemonnee, en van de twee was het lang niet altijd duidelijk welke het meeste wanhoop veroorzaakte in de huizen waar honger en ziekte elkaar de hand reikten.
De schout liet, op advies van de dominee en van wat er aan geleerde mannen in de omgeving te vinden was, maatregelen afkondigen die het dorp nog nooit had gekend: wie ziek was, moest thuis blijven en een wit laken aan de deur hangen; wie in een besmet huis woonde, mocht het erf niet verlaten; de markt werd verplaatst naar buiten het dorp, waar men waren kon ruilen zonder elkaar aan te raken; en voor wie te ziek was om thuis verzorgd te worden, werd een leegstaande schuur aan de rand van het dorp ingericht als pesthuis, waar een paar moedige — of wanhopige — vrouwen de zieken verzorgden voor een loon dat niemand anders wilde verdienen. Dirck, die zelf nog gezond was gebleven ondanks alles wat er om hem heen gebeurde, bood zich na de dood van zijn vader aan om met zijn praam voedsel en turf naar het pesthuis te brengen — een taak die niemand hem had opgedragen en die weinigen graag op zich namen, want wie te dicht bij het pesthuis kwam, liep het risico zelf te worden aangezien als besmet en voor weken in afzondering te worden gehouden. "Ik heb al bijna alles verloren wat ik kon verliezen," zei hij tegen zijn moeder, toen ze hem probeerde tegen te houden. "Laat me tenminste dit nog doen voor wie nog gered kan worden."
Elke week voer hij zo een lading naar de rand van het dorp, zette de manden op een afstand neer zoals de regels het voorschreven, en riep naar Marritge Cornelisdr, een weduwe die als een van de weinigen bereid was voor de zieken te zorgen, wat er die week was gebracht. Het was op een van die tochten dat hij, tot zijn eigen verbijstering, Geertruyd zag staan aan de overkant van het pad — zij had, zonder het hem te laten weten, hetzelfde aangeboden voor de zieken van Zevenhoven, en hun beider pramen kruisten elkaar op het water precies op het punt waar hun dorpen elkaar het dichtst naderden.
"We lijken wel voorbestemd om elkaar altijd op het water tegen te komen," riep ze naar hem, met een glimlach die door alle ellende van dat jaar heen nog altijd iets van haar oude ondeugendheid had weten te bewaren.
"Als het aan mij ligt, blijft dat zo," riep hij terug, en voer verder naar het pesthuis met een last die iets lichter voelde dan daarvoor.
Een van hen was een weduwe genaamd Marritge Cornelisdr, die haar eigen man en twee kinderen al aan een eerdere koortsgolf had verloren en die, naar ze zelf zei, "niets meer had om nog bang voor te zijn." Ze waste de zieken, gaf hun water en, als er niets anders meer te doen was, zat ze bij hen tot het einde, want ze had gemerkt dat wie alleen stierf, sneller stierf, en wie een hand vasthield, soms nog een dag of twee langer vocht — of, als vechten niet meer hielp, in elk geval niet alleen hoefde te gaan.
De lucht in het dorp die zomer rook naar rook: men stookte vuren van jeneverbeshout en zwavel op de kruispunten in de hoop de "besmette lucht" te zuiveren, en wie het zich kon veroorloven, droeg een balletje kruiden en specerijen bij zich om aan te ruiken tegen de stank die, zo geloofde men algemeen, de ziekte zelf overbracht. Niemand in Nieuwveen wist toen dat het niet de lucht was die de dood bracht, maar de vlooien die met de ratten meereisden op elk schip dat uit de stad kwam — die kennis lag nog eeuwen in de toekomst — en zo bestreden ze een vijand die ze niet konden zien met wapens die hem niet raakten, terwijl het echte gevaar ongehinderd van huis tot huis kroop.
Een barbier-chirurgijn uit Leiden, die eens in de paar weken langskwam voor het scheren van baarden en het trekken van kiezen, bood die zomer zijn diensten aan tegen de koorts zelf — tegen betaling die de meeste gezinnen zich nauwelijks konden veroorloven, maar die ze desondanks betaalden, want wie zou een kans op redding laten liggen, hoe klein ook. Hij liet aders openen om "het kwade bloed" te laten wijken, legde gedroogde kruiden en, bij wie het zich kon veroorloven, zelfs stukjes gedroogde pad op de builen in de hoop het gif te laten "wijken" — remedies die, naar wij nu weten, geen enkel verschil maakten en soms zelfs meer kwaad dan goed deden, maar die in die jaren het enige waren wat er tussen een zieke en de wanhoop in stond. Willem Dircksz had, in zijn laatste dagen, geweigerd de chirurgijn nog te laten komen. "Laat het geld voor iemand die er nog baat bij kan hebben," had hij gezegd, met een nuchterheid die tot op zijn sterfbed zijn hele leven had gekenmerkt.
De dood koos niet tussen Hervormd en katholiek, tussen rijk en arm, tussen wie aan de ene kant van het water woonde en wie aan de andere kant. Dat was, hoe wrang ook, misschien wel het enige rechtvaardige aan die zomer. In het huis van Adriaen Cornelisz werd eerst Aeltgen ziek, het jongste zusje, amper dertien jaar oud. Geertruyd week geen moment van haar zij, koelde haar voorhoofd met doeken gedrenkt in bronwater, zong haar 's nachts, als de koorts het ergst was, zachtjes liedjes voor die hun moeder haar ooit had geleerd, en bad, om de beurt in het Latijn dat ze van de mis kende en in gewone woorden die ze zelf verzon, tot God, tot Maria, tot wie er dan ook maar wilde luisteren. Op de zevende dag, toen de zwelling in Aeltgens hals opensprong en het meisje uitgeput maar helder wakker werd en om water vroeg, wist Geertruyd dat het ergste voorbij was. Ze overleefde — na weken van angst en koorts die haar broos en dun achterliet, maar levend. Haar moeder, Lijsbeth Huygendr, had minder geluk: zij verzorgde haar dochter dag en nacht, weigerde de deur voor haar eigen kind te sluiten zoals sommige buren met hun zieken deden, en werd twee weken later zelf ziek. Ze stierf in de vroege ochtend van een dag in augustus, met een rozenkrans in haar hand die niemand haar durfde af te nemen, ook al wisten ze dat een katholieke begrafenis in Nieuwveen niet meer bestond sinds 1578 en dat ze begraven zou moeten worden op het gewone kerkhof, zonder priester, zonder de laatste sacramenten die ze haar hele leven had willen ontvangen.
Pater Nicasius kwam die nacht toch, in het geheim, over het water vanuit Zevenhoven, met levensgevaar voor zichzelf — een priester die zich in tijden van pest liet zien, liep het risico niet alleen door de ziekte zelf te worden geveld, maar ook door de argwaan van een bevolking die naar zondebokken zocht voor een ramp die niemand kon verklaren. Hij bad bij Lijsbeths sterfbed in het Latijn, zacht, met het raam op een kier zodat de rook van de wierook niet in het huis bleef hangen en argwaan zou wekken, en Geertruyd, die naast hem knielde, voelde voor het eerst in haar leven dat haar geloof en haar liefde voor Dirck geen tegenpolen waren, maar allebei voortkwamen uit hetzelfde: het geloof dat een mens, ondanks alle regels die andere mensen hadden bedacht, recht had op troost wanneer hij die het hardst nodig had.
Ook het huis van Willem Dircksz en Neeltgen Jacobsdr, nog maar net bekomen van de dood van Cornelis, bleef niet gespaard. Willem, wiens lichaam al jaren gebogen was van het werk in het veen, werd ziek in september en had niet de kracht meer die een jongere man misschien had gehad om ertegen te vechten. Dirck zat drie nachten aan zijn bed, gaf hem water met een lepel toen hij niet meer kon drinken uit een beker, en hoorde zijn vader, in een van zijn laatste heldere ogenblikken, iets zeggen wat hij nooit zou vergeten: "Het veen heeft me twee zoons afgenomen en nu neemt de koorts mij. Zorg jij dat er iets overblijft, jongen. Het maakt niet uit van welk geloof."
Neeltgen Jacobsdr overleefde die verschrikkelijke jaren allemaal — de dood van Pieter, twaalf jaar eerder, de moord op Cornelis, en nu het verlies van haar man — en droeg, in de ogen van heel het dorp, een last die geen enkele vrouw zou moeten hoeven dragen. Wie haar in die jaren kende, zag hoe ze grijzer werd dan haar leeftijd rechtvaardigde, hoe haar handen vaker beefden dan voorheen, maar zag ook, tot ieders stille bewondering, dat ze bleef opstaan, bleef koken, bleef naaien, bleef, kortom, leven — niet omdat het verdriet minder werd, maar omdat ze, zoals ze zelf weleens zei tegen de buurvrouwen die haar medelijden kwamen betuigen, "geen andere keus had dan door te gaan, want er was nog een zoon over die mij nodig had, en die zou ik niet ook nog verliezen aan mijn eigen wanhoop."
Het was diezelfde Neeltgen die, tot ieders verbazing, het felst pleitte vóór het huwelijk van Dirck met Geertruyd toen de kwestie het jaar daarop weer ter sprake kwam. "Ik heb dit dorp en zijn regels m'n hele leven gevolgd," zei ze tegen de kerkenraad, met een directheid die weinig vrouwen zich in die vergadering veroorloofden, "en ik heb er twee zonen en een man mee verloren. Als er nu nog een sprankje geluk over is voor mijn laatste kind, dan sta ik niet toe dat u dat ook nog wegneemt uit naam van regels die mij tot nu toe alleen maar verdriet hebben gebracht."
Willem Dircksz stierf drie dagen later. Hij werd begraven op een ochtend waarop de mist zo dik over het veen hing dat de rouwstoet nauwelijks de weg naar het kerkhof kon vinden, en waarop, voor het eerst die zomer, zowel Hervormde als katholieke buren meeliepen — niet om te bidden op dezelfde manier, maar om samen te dragen wat te zwaar was geworden om alleen te dragen. Onder hen liep, met een zwarte doek om haar hoofd geknoopt en op gepaste afstand van de familie, ook Geertruyd, die het risico van de reis over het water niet had willen schuwen nu ze wist wat het betekende om een ouder te verliezen.
Na de begrafenis, toen de andere rouwenden waren huiswaarts gekeerd, bleven Dirck en Geertruyd nog even samen achter bij het pas gedolven graf, op een afstand die de fatsoensregels van het dorp nog net toestonden. Geen van beiden zei veel; er was, tegen die tijd, weinig meer te zeggen wat de dood niet al had uitgesproken. Dirck pakte haar hand, kort, voor iemand het kon zien, en zei alleen: "Wat er ook nog gebeurt, ik ben blij dat je gekomen bent."
"Ik zou nergens anders willen zijn," zei ze, en meende het met een zekerheid die haar, gezien alles wat er dat jaar al gebeurd was, zelf verbaasde.
Zelfs Geertje Pietersdr, de buurvrouw wier scherpe tong het gerucht over Dirck en Geertruyd ooit een naam had gegeven, ontkwam niet aan de ziekte die dat jaar geen aanzien des persoons kende. Ze stierf alleen, want de meeste buren die ze in de loop der jaren met haar roddels had gekwetst, waagden zich niet graag aan haar ziekbed — op Neeltgen Jacobsdr na, die, tot verbazing van het hele dorp, drie avonden bij haar waakte "omdat niemand, wat hij ook heeft gedaan of gezegd, alleen zou moeten sterven." Het was een gebaar dat weinigen van Neeltgen hadden verwacht, gezien alles wat Geertje's roddels aan ellende hadden bijgedragen, maar dat precies paste bij een vrouw die dat jaar had geleerd hoe weinig oude grieven nog wogen tegenover de simpele, verschrikkelijke werkelijkheid van de dood.
Tegen de tijd dat de eerste vorst inviel, die de ziekte eindelijk deed afnemen zoals hij dat altijd leek te doen, had Nieuwveen tweeëndertig doden geteld — bijna een tiende van het dorp — en had bijna elk huis, Hervormd of katholiek, wel iemand verloren: een kind, een ouder, een grootouder, een buurman. Het verschil tussen de twee geloven, dat het hele jaar zo onoverbrugbaar had geleken, leek in die maanden van gedeeld verlies plotseling kleiner dan het ooit was geweest. Niet verdwenen — daarvoor zaten de gewoontes en de wantrouwens te diep — maar kleiner. Draaglijker.
Zelfs dominee Pijnacker, die het hele jaar daarvoor zo fel tegen "de paapse verleiding" had gepreekt, leek in die maanden een andere man te worden. Hij bezocht zieken in beide dorpen zonder naar hun geloof te vragen, hielp mee met begraven wanneer er te weinig gezonde mannen over waren om de kisten te dragen, en preekte, op een zondag in september voor een kerk die nog maar half zo vol zat als anders, een preek die niemand in Nieuwveen ooit zou vergeten: niet over de dwalingen van Rome, maar over de woorden uit het boek Job, over een mens die alles verliest en toch, op de een of andere manier, een weg vindt om verder te leven.
"Ik heb dit jaar gepreekt tegen de liefde tussen twee jonge mensen alsof die de grootste dreiging was die dit dorp kende," zei hij, met een stem die minder zeker klonk dan gewoonlijk. "Ik heb me vergist in wat de grootste dreiging was. De dood maakt geen onderscheid tussen degene die de juiste catechismus kent en degene die dat niet doet, en misschien — ik zeg misschien, broeders en zusters, want ik ben geen paus die zulke dingen met zekerheid kan verkondigen — misschien maakt God dat onderscheid ook minder vaak dan wij denken."
Het was niet een volledige ommekeer — de dominee bleef, tot aan zijn dood jaren later, een overtuigd Hervormd man die geen moment overwoog zelf naar Rome terug te keren, en de kerkenraad zou nog jarenlang wantrouwig blijven tegenover al te openlijke omgang tussen de twee geloven — maar het was genoeg om, toen het voorjaar aanbrak, de deur op een kier te zetten die het jaar daarvoor potdicht had gezeten.
* * *
X. Turf en Trouw
Het was Adriaen Cornelisz die, tegen ieders verwachting in, de eerste stap zette. In het voorjaar na de pest, met zijn vrouw begraven, zijn oudste dochter aan zijn zijde en de plannen voor een huwelijk met Huybert Gerritsz voor altijd vervlogen — al was het niet iets waar hij graag aan terugdacht hoe die verloving was geëindigd — liet hij Dirck Willemsz bij zich ontbieden. Niet in het huis, maar op neutraal terrein, bij de rietschuur aan de vaart waar dit alles was begonnen.
"Ik heb je niet gemogen," zei Adriaen, zonder omhaal, zoals een koopman gewend was zaken te bespreken. "Ik mag je nu nog niet meer dan toen. Maar mijn vrouw is dood, mijn jongste dochter heeft de pest overleefd dankzij buren die Hervormd waren en die haar toch verzorgden alsof ze van hun eigen bloed was, en jouw vader heeft, op zijn sterfbed, tegen jou gezegd dat het geloof er niet toe doet zolang er nog iets overblijft om voor te zorgen. Ik ben oud geworden dit jaar, Dirck Willemsz. Ouder dan mijn jaren."
Dirck wist niet wat hij moest zeggen, dus zei hij niets, en dat bleek de juiste keuze.
"Ik zal jullie niet in de weg staan," zei Adriaen ten slotte. "Meer beloof ik niet. De rest moeten jullie zelf uitvechten met de kerkenraad en met wie er verder nog wat van vindt."
De kerkenraad vond er wel degelijk wat van, en de weg die volgde was allesbehalve eenvoudig. Dominee Pijnacker liet Dirck en Geertruyd samen ontbieden — op zichzelf al een unicum, want zelden werd een katholieke vrouw uitgenodigd voor een gesprek met de Hervormde kerkenraad — en opende het gesprek met een strengheid die de gebeurtenissen van dat jaar nauwelijks had verzacht.
"Ik heb dit jaar meer doden begraven dan in de tien jaar daarvoor samen," zei de dominee, "en ik heb geleerd dat God ons soms beproeft op manieren die wij niet kunnen doorgronden. Maar ik heb niet geleerd dat de ware religie haar grenzen moet opgeven omdat het leven hard is geweest."
"Niemand vraagt u iets op te geven, dominee," zei Geertruyd, met een kalmte die haarzelf verbaasde. "Ik vraag alleen om niet gedwongen te worden mijn geloof te verloochenen om te mogen trouwen met de man van wie ik houd."
Er werd, na dat eerste stroeve begin, urenlang onderhandeld, zoals er in die tijd bij gemengde huwelijken vaker onderhandeld werd. De kinderen die uit het huwelijk zouden voortkomen, zouden in de Gereformeerde religie worden opgevoed, zo eiste dominee Pijnacker uiteindelijk, en Dirck zou, als hoofd van het huisgezin, verantwoordelijk blijven voor het onderricht van die kinderen in de ware leer. Geertruyd zou geen mis meer bijwonen binnen de grenzen van het ambacht Nieuwveen — al kon niemand haar verbieden wat ze in haar hart geloofde, of wat ze deed wanneer ze, zoals ze bleef doen tot op hoge leeftijd, eens in de zoveel maanden een tocht naar Zevenhoven ondernam "om oude vriendinnen te bezoeken," zoals ze het tegenover de buren noemde, en waar niemand ooit hardop naar vroeg wat ze daar werkelijk deed. Het waren voorwaarden die geen van beiden met een licht hart aanvaardde, maar na een jaar van doden en verlies wogen ze lichter dan ze een jaar eerder gewogen zouden hebben.
Ze trouwden in het voorjaar van 1637, niet in de Sint Nicolaaskerk — dat zou, gezien alles, te veel gevraagd zijn geweest van beide kanten — maar in het huis van Adriaen Cornelisz, waarvan de grote kamer voor de gelegenheid was leeggeruimd en versierd met de eerste voorjaarsbloemen die het land te bieden had: dotterbloemen langs de vaart geplukt, en takken meidoorn die nog maar net in bloei stonden. Een ouderling van de kerkenraad — niet dominee Pijnacker zelf, die zich, tot ieders stille opluchting, liet vervangen — bevestigde de plechtigheid volgens de burgerlijke vormen die de wet van de Republiek voor zulke huwelijken voorschreef, en liet hen beloven, met de hand op elkaars hand, "elkander te beminnen, te helpen, ende getrouw te zijn, in voorspoed ende tegenspoed, tot de dood hen zou scheiden" — woorden die, na alles wat "tegenspoed" voor hen beiden al betekend had voordat ze zelfs maar bij elkaar waren, zwaarder klonken dan bij welk ander bruidspaar in het dorp ook. Achterin bij de deur stond Trijn, de klopje, die stiekem, met tranen in haar ogen, toekeek, en naast haar Aeltgen, nog dun van de koorts die haar bijna het leven had gekost, die de bruid een krans van veldbloemen op het hoofd zette.
Jacob Andriesz stond naast Dirck als getuige, in zijn beste kleren die hem nog altijd een maat te klein waren, en fluisterde hem, vlak voor de plechtigheid begon, toe: "Als iemand mij een jaar geleden had verteld dat ik hier zou staan, bij het huwelijk van een turfsteker met een koopmansdochter van het andere geloof, in het huis van haar vader nog wel, had ik hem voor gek verklaard." Dirck had alleen maar kunnen glimlachen, met een mengeling van vreugde en het soort verdriet dat nooit meer helemaal zou weggaan — want op een dag als deze miste hij zijn broertje en zijn vader het felst van allemaal, en wist hij dat geen enkele bruiloft, hoe gelukkig ook, dat gemis ooit helemaal zou kunnen vullen.
Na de plechtigheid werd er gegeten en gedronken tot diep in de avond, met buren van beide kanten van het water die, voor één dag, hun oude achterdocht opzij zetten — niet omdat die achterdocht plotseling verdwenen was, maar omdat een jaar van gedeeld verlies had geleerd dat een bruiloft, ergens, ook gevierd moest worden, wilde het leven zelf niet volledig worden overwoekerd door rouw.
Ze kregen, in de jaren die volgden, vier kinderen, van wie er twee de eerste winter niet haalden — zoals in die tijd bij zoveel gezinnen het geval was, en zoals niemand in Nieuwveen er destijds meer dan een korte, stille rouw aan besteedde, hoe zwaar die rouw ook woog in het hart van wie hem droeg. De twee die wél volwassen werden — een zoon, die ze naar Dircks vader Willem noemden, en een dochter, die de naam Neeltgen kreeg naar haar grootmoeder, met, heimelijk en alleen tussen Geertruyd en het kind zelf gedeeld, ook de tweede doopnaam Lijsbeth — groeiden op met een moeder die hen 's avonds soms, zacht, een Latijns gebed influisterde dat ze van haar eigen moeder had geleerd, en een vader die hun altijd vertelde over een oom die ze nooit hadden gekend, een jongen die sneller kon rennen dan wie ook in het dorp, en over hoe belangrijk het was om nooit, nooit alleen over de legakkers te lopen als het donker werd.
De jonge Willem Dircksz de Tweede, zoals de dorpelingen hem al snel noemden om hem van zijn grootvader te onderscheiden, werd zelf geen turfsteker maar schipper, en voer, net als zijn vader voor hem, met turf naar Amsterdam en Leiden — al waren de petgaten tegen die tijd zo talrijk geworden dat sommige oudere mannen in het dorp zich hardop afvroegen of er over vijftig jaar nog wel droog land zou overblijven om op te bouwen. Neeltgen, de dochter, trouwde op haar beurt met een boerenzoon uit Zevenhoven — een huwelijk dat, tot ieders verbazing, door niemand meer werd tegengehouden of zelfs maar bijzonder gevonden, alsof het dorp, in de decennia die volgden, langzaam was gaan wennen aan het idee dat liefde zich weinig aantrok van de grenzen die mensen tussen elkaar optrokken.
Dirck Willemsz werd oud voor de maatstaven van zijn tijd — hij stak turf tot zijn zestigste, en stierf uiteindelijk, vreedzaam, in zijn bed, op zijn drieënzestigste, omringd door kinderen en kleinkinderen. Geertruyd overleefde hem niet lang: een longontsteking, opgelopen in een strenge winter, nam haar mee toen ze negenenvijftig was — jong naar onze maatstaven, maar niet ongewoon voor de hare. Ze werden beiden begraven op het kerkhof van Nieuwveen, niet ver van elkaar, en niet ver ook van het petgat waar, twee generaties eerder, een jongen was gestorven wiens dood, op zijn eigen wrange manier, uiteindelijk twee families dichter bij elkaar had gebracht dan wie dan ook voor mogelijk had gehouden.
Van de mensen die hen door deze jaren heen hadden geholpen, bleven de meeste tot het einde van hun dagen verbonden aan het gezin dat ze mee hadden helpen vormen. Jacob Andriesz werd Dircks buurman voor het leven, trouwde zelf twee jaar na Dirck en Geertruyd met een meisje uit Ter Aar, en was peetoom van hun oudste zoon. Trijn diende de schuilkerk van Zevenhoven nog bijna twintig jaar, tot haar handen te stram werden om nog linnen te wassen, en werd, toen ze uiteindelijk stierf, in het geheim begraven met de rozenkrans die ze haar hele leven bij zich had gedragen — een laatste geheim in een leven vol geheimen die ze had helpen bewaren. Pater Nicasius verdween op een dag, zoals de statieheren van de Hollandse Zending wel vaker deden, zonder afscheid, overgeplaatst naar een ander deel van het land waar zijn diensten harder nodig waren; niemand in Zevenhoven hoorde ooit meer iets van hem, al bad Geertruyd, tot op hoge leeftijd, nog weleens voor zijn welzijn wanneer ze aan hem terugdacht.
Aeltgen, het jongste zusje wier leven de pest bijna had geëist, groeide op tot een vrouw met minstens evenveel koppigheid als haar oudere zuster, en trouwde op haar negentiende met een schipper uit Nieuwkoop — een huwelijk waarbij, tot Adriaens stille vermaak, ditmaal niemand ook maar één woord van bezwaar durfde te uiten, alsof het hele dorp inmiddels de smaak van dat soort twisten voorgoed kwijt was geraakt. Ze bleef, haar hele leven lang, elke paar maanden naar Zevenhoven varen "om oude vriendinnen te bezoeken," net als haar zuster, en de twee vrouwen maakten die tochten vaak samen, twee gestaltes in een klein bootje op het water, pratend over kinderen en kleinkinderen en, af en toe nog, over een moeder die ze allebei te vroeg hadden verloren.
Adriaen Cornelisz leefde nog twaalf jaar na de bruiloft van zijn dochter, lang genoeg om zijn kleinkinderen te zien opgroeien en, tot zijn eigen stille verbazing, dol te worden op de kleinzoon die naar zijn schoonvader Willem was vernoemd. Hij hertrouwde nooit, en toen hij stierf, liet hij zijn pakhuis en zijn handel na aan beide dochters gelijk — een ongebruikelijke beslissing voor die tijd, die de notaris die de akte opstelde met opgetrokken wenkbrauwen registreerde, maar die niemand in Nieuwveen of Zevenhoven ooit hardop durfde betwisten.
Het veen zelf veranderde in de eeuwen die volgden, zoals het altijd was blijven veranderen: de petgaten waarin turfstekers hun brood en soms hun leven vonden, groeiden aan de randen af tot ze aaneensmolten tot de open plassen die er nu nog liggen, waar ooit droge grond was en waar nu vissers en zeilers hun tijd doorbrengen zonder te weten wat er eeuwen eerder onder dat water begraven ligt. De Sint Nicolaaskerk zelf zou het nog twee eeuwen uithouden voor hij, verzakt door de drooglegging van de omliggende polder, moest wijken voor een nieuw gebouw — maar dat is een ander verhaal, van een ander soort verandering, in een tijd die de mensen uit dit verhaal zich niet meer hadden kunnen voorstellen.
Van Dirck, Geertruyd, Cornelis, Huybert en alle anderen die in deze bladzijden hebben geleefd, geleden en liefgehad, bleef, zoals van de meeste gewone mensen uit die eeuwen, weinig meer over dan wat naam en jaartal een kerkboek nog kon bevatten — als daar al iets van bewaard was gebleven, want de meeste registers van kleine ambachten als Nieuwveen zijn in de eeuwen daarna verloren gegaan aan vocht, brand of eenvoudige verwaarlozing. Maar het veen, zoals de oude buurman van Willem Dircksz ooit had gezegd, vergeet niets: ergens onder de moderne oevers van de Nieuwkoopse Plassen, onder de rietkragen waar tegenwoordig futen broeden en zeilboten hun koers varen tussen zomerhuisjes die niemand van hen zich ooit had kunnen voorstellen, liggen nog altijd de sporen van hun wereld begraven — een stuk beschoeiing hier, een scherf aardewerk daar, het geduldige bewijs dat er, lang voor wij er waren, ook al mensen leefden die liefhadden, verloren en, tegen alle verwachting in, soms ook wonnen.
* * *
Nawoord:
Dit verhaal is volledig verzonnen. Nieuwveen heeft echt bestaan en bestaat nog steeds, de turfwinning, de Sint Nicolaaskerk, de Hervorming van 1578, de schuilkerk in Zevenhoven en de pestjaren van de zeventiende eeuw zijn historische gegevens — maar Dirck Willemsz, Geertruyd Adriaensdr, Huybert Gerritsz, hun families en alles wat hun overkomt, hebben nooit bestaan. Elke gelijkenis met werkelijke personen, levend of overleden, berust op toeval.
Dit verhaal is geschreven door kunstmatige intelligentie (AI), op verzoek van mij en aan de hand van historische bronnen die door mij en door de AI zelf zijn geraadpleegd. Het wordt hier gepubliceerd als voorbeeld van wat op dit moment — in 2026 — met AI mogelijk is op het gebied van historisch geïnformeerd verhalend schrijven: geen vervanging van echte geschiedschrijving of literatuur, maar een illustratie van de stand van de techniek.
Beheerderslogin
Toch maar even reageren, naar aanleiding van de commotie (én terecht) rond de opmerkingen van 
Mijn held![/caption]
Weet je wat, laten we het vrolijk afsluiten!
https://www.youtube.com/watch?v=9b7y9UYt_fM
21-4-2014 update: we zijn voorzien. Dank voor het massaal delen! Top!
De participatiesamenleving, eens kijken of ie echt bestaat
Ja, een brutaal verzoek, ik weet 't, maar niet geschoten is altijd mis. Nou, hier komt ie. Mijn zoon gaat wekelijks naar de buitenschoolse opvang bij Twister, een locatie op het terrein van Huize Ursula IPSE de Bruggen, naast Acacia 6. Hij heeft het daar geweldig naar zijn zin en het helpt heel erg in zijn ontwikkeling om, op een recreatieve manier (óók) met gelijkgestemden om te gaan.
En dan nu het "probleem": Ik haalde hem doorgaans iedere woensdag rond 17:00 uur zelf op, mijn vrouw is hiervoor niet in de gelegenheid, voor redenen die wij voor onszelf houden trouwens. Helaas ben ik, binnen mijn nieuwe functie bijna niet meer in de gelegenheid om dit te doen en moest ik daardoor tot nu toe veel woensdagen afzeggen zodat de kleine man dan thuis is, en dat is jammer, voor hem.
duofiets[/caption]
Interesse? Stuur me een 
The new Facebook layout sucks.[/caption] The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks. The new Facebook layout sucks.
Via de e-mail ontvangen, wellicht iets voor andere moeders om op te reageren (delen mag) 
dnsjumper om Netflix US te kijken[/caption] 
Uit de oude doos, foto's van de familie L.P. Uijttewaal
Wat foto's uit de vele Uijttewaal familie albums.
binnenkort wat updates, open een foto en gebruik cursor naar rechts of links om te scrollen.
[gallery link="file" columns="2" ids="5165,5164,5163,5162,5161,5160,5159,5158,5157,5156,5155,5154,5153,5152,5176,5175,5174,5173,5172,5171,5170,5178,5184,5196,5195,5197,5198,5218,5217,5216,5215,5227,5226,5225,5224,5223,5222" orderby="rand"] 
Goed, volgende op 
Mocht ik het ergens mis hebben, qua wegsnijden van deze voorzieningen dan hoor ik 't graag, maar op basis van mijn informatie zit ik er helaas niet zo ver naast. En bedankt Mark & Diederik, namens deze hardwerkende (bewust) alléénverdiener.
4-7-2013 21:51 Ben ik de WCTG nog vergeten trouwens.. moet ik ff uitzoeken maar is ook nog eens iets van € 300! :-(
5-7-2013 11:24 En vooralsnog reageert Diederik Samsom niet. Is vast al aan het genieten van zijn 8 weken vakantie.
13-7-2013 10:59 alsof er niets aan de hand is. 
Aan de ouder(s)/verzorger(s) van het college van B&W gem. Nieuwkoop
Teylersplein 1
2441 LE Nieuwveen
Datum: 2-7-2013
Betr: Veranderingen in het financieel (wan)beleid.
Beste ouder(s)/verzorger(s) van het college van B&W gem. Nieuwkoop,
Ondanks dat u ongetwijfeld altijd het beste voorhad met de opvoeding van uw spruit bent u uiteindelijk flink tekort geschoten. Jammer dat uw kind, wellicht gefrustreerd door het spel op zich, blijkbaar altijd verloor met Monopoly spelen. Alle andere Nederlanders geven het dan op en gaan dan zijn of haar kwaliteiten 
W.T. Uijttewaal-Keijzer 1-10-1927 - 16-6-2013[/caption]
Update: 22.06.2013. Ja, dan hebben we nog met wat extra uitdagingen te maken. Moeilijk...!
25-6-2013 tekst van de eucharistie viering: W.T. Uijttewaal-Keijzer 1-10-1927 - 16-6-2013
lORGELSPEL
ENTREE
LIED: Blijf mij nabij…
Welkom
Toen U stierf, is de wereld gewoon doorgegaan met draaien. Het werd nacht en ook weer morgen. Er was lawaai en stilte. En ook om ons heen maakte het leven van alledag evenveel lawaai als anders.
Het leven ging door... alleen, bij ons kwam dat harder aan dan normaal. Wat deed het pijn te zien en te horen dat alles gewoon doorging toen U gestorven was. Wreed en onverschillig, genadeloos en onbarmhartig was het en elke indruk stak dieper, deed meer pijn.
Neen, ze kunnen niet weten wat wij nu voelen, die stekende pijn van afgesneden zijn en nooit meer samen... Ach, niets zal meer hetzelfde zijn zonder U.
Het afscheid kwam te snel toen Wil, jullie moeder/oma na een kort ziekbed overleed.
Vandaag is het moment gekomen dat jullie definitief afscheid moeten nemen.
Dat doet pijn... dat doet verdriet....
Toch als de tranen gedroogd zijn en het binnenin jullie stil is geworden alsof de storm is gaan liggen,dan kan je hart het voelen: haar liefde is nog dichtbij.
De afgelopen dagen toen jullie samen waren bij haar waren er tranen maar er werd ook gelachen.
Herinneringen werden opgehaald, werden gedeeld met elkaar en met anderen.
Ieder van jullie heeft zo zijn eigen verhaal.
Wanneer wij aan Wil Uijttewaal, jullie moeder en oma denken dan schieten ons een aantal kernwoorden te binnen: Zorgzaam, dienstbaar, structureel , een sterke vrouw.
Een sterke vrouw die altijd hard heeft gewerkt, niet klagen en haar leven weer oppakte toen haar dierbare man Wim, na een gelukkig huwelijk van 40 jaar overleed. Ondanks het grote verlies pakte zij de draad weer op.
Wil was immers in haar element wanneer het huis schoon en netjes was. Werk was er altijd met zo een groot gezin, strijken, vele overhemden, poetsen en boenen. Zij was een echte huisvrouw en ook
jullie haar kinderen hadden zo elk zijn of haar taak.
Doordat Vader veel en hard werkte kwam het opvoeden op haar schouders terecht. Vaak vroeg ze zich af of ze niet te kort schoot en tot aan haar dood toe bleef ze zich daarvoor verontschuldigen.
Wat natuurlijk niet nodig was want Wil was een zorgzame en bezorgde moeder. Een echte moederkloek, slapen deed ze pas wanneer jullie allemaal thuis waren.
Bezorgd over het wel en wee van haar dierbare kinderen en later de kleinkinderen. Aan ruzie had moeder en oma een hekel, alles moest in goede harmonie gaan, dat was haar doel.
Genieten kon ze van haar kleinkinderen, die alles mochten, ach de rommel ruimde ze wel op wanneer haar lieve schatten weg waren.
Naast haar vele werken kon ze toch ook wel tijd maken voor een lekker boek, even relaxen, even weg uit het dagelijkse leven.
Ook het koor , waar ze ruim 30 jaar lid van was, gaf haar veel plezier. Zingen ze deed het graag.
En voor de rest.............. ach ze was maar het liefste thuis. Genieten van haar tuin, lekker in de zon met een boek , wat tv kijken de spel programma's, breien, wie kent niet haar beroemde sokken, of haar zgn Harry Slingerpetjes die zij breide voor de uitbeners.
Zo zijn er nog vele herinneringen aan jullie dierbare moeder en oma.
Wanneer jullie weggingen bij haar stond ze jullie uit te zwaaien elke keer.
Ook vandaag.......... zwaait ze ons uit.
Vergeten........ hoe zouden we dat kunnen. Wil Uijttewaal , jullie moeder en oma zal voortleven in onze en jullie harten.........................
Zo zijn wij hier in haar kerk samen gekomen rondom Wil.
Welkom aan jullie haar dierbare kinderen, haar schatten de kleinkinderen.
Welkom aan de ooms en tantes , de neven en nichten, dorpsgenoten en anderen belangstellenden.
Ik mag U allen welkom ook in naam van hem die wij noemen: Vader, Zoon en Heilige Geest. Amen.
KRUISJE... door Pim en Wim
Dit kruis is het teken van de dood.
Maar ook het teken van leven, sinds Christus aan dat kruis gestorven is en verrezen.
Daarom staat de naam Wil Uijttewaal- Keijzer met eer vermeld op dit kruis van leven. In die naam zit zij gesloten zoals wij haar zullen herinneren. In die naam en in dit kruisje is Wil Uijttewaal aanwezig. Na de dienst zal dit kruisje worden opgehangen achter in de kerk. Pim en Wim zullen nu het kruisje bij moeder en oma neerleggen.
Wij brengen licht door gezin:
Zoals Christus, door zijn verrijzenis op paasmorgen, voor ons het licht van de wereld is geworden, zo willen we vandaag ook denken aan al het licht en de vreugde die Wil bracht in het leven van anderen.
Wij zetten lichtjes neer bij jullie lieve moeder en oma.
Met deze lichtjes staan wij stil bij het leven van Wil Uijtewaal en gedenken wij in dankbaarheid wat zij voor ons betekend heeft en waarmee zij ons verrijkt heeft in ons leven. Woorden schieten te kort als wij ons hart willen luchten. Er was nog zoveel te vertellen, zoveel samen te ondernemen en nog zoveel te genieten. Wat ons rest is herinnering, en die is ons zo kostbaar. Daarin zult U tussen ons voortleven; kleurig, warm en heel nabij. De melodie van Uw leven viel stil; wij nemen die over en wij beloven dat wij er ons eigen levenslied van zullen maken.
Waxinelichtjes plaatsen op de kist.
GEBED OM ONTFERMING
In dit uur willen wij terug denken aan ons leven met haar; dagen van werken en rusten, dagen van tranen en lachen, van genieten en zorgen.
Mochten er momenten zijn geweest waarin zij tekortschoot in liefde tegenover ons, wij vragen U, vergeef het haar. Ook wij waren niet volmaakt en erkennen dat wij soms verkeerd waren in doen en laten. Dat zingen wij;
Heer ontferm U over haar en ons.
KOOR: Kyrie Eleison.
lEEN MOEDER VOOR ALTIJD door José
LIED: Als God ons thuisbrengt
Jullie moeder, ik zei het al eerder was een sterke vrouw. Daarom kozen wij uit de bijbel de volgende lezing:
19-6-2013
Dankbaar dat haar verder lijden bespaard is gebleven. Rust zacht lieve (o)ma.
Mag ik even zeiken? Ja, fijn, dank u.
Nee, onze zoon heeft géén levensbedreigende ziekte. Zit niet in een rolstoel. Is niet zwaar autistisch. Trekt geen dusdanig zware wissel op de relatie van zijn ouders dat zijn vader dreigt voor de trein te springen. Nee, niets van dit alles. (gelukkig!)
Wat hij wel is is een stoere jongen die 'toevallig' Downsyndroom heeft. Niets meer, niets minder. Een kind om trots op te zijn. Hij doet alles heerlijk eigenwijs op zijn eigen manier en volgt vooral zijn eigen tempo.
Het is nu mei 2013 en zoals het er nu uitziet kunnen we nog tot 1 januari 2014 voor Wim het logeerhuis maandelijks faciliteren. Daarna is het 
Foto voor IDSC.ORG in het kader van de "Who am I" campagne. Speciaal voor de Wereld Downsyndroomdag op 21 Maart[/caption]
Junior ziek[/caption]
Dank voor alle berichtjes op Facebook en Twitter :-)
http://www.facebook.com/InternationalDownSyndromeCoalition[/caption] 
Lieve jongen geweest bij de kapper dus dan maar even naar Mc Donalds.
Wij mochten ons verhaal doen, voor de camera van Hart van Nederland. Het betrof de gevolgen van de bezuinigingen op het PGB en dan vooral met betrekking tot de zgn. 
Indien bovenstaand linkje al dood is, check dan onderstaand Youtube. (zet wel je geluid iets harder. Is cam-versie)
http://www.youtube.com/watch?v=z0wIqyPM5wk&feature=youtu.be
Uithoorn, Zaterdag 30 November 2002, 13:30 uur.Ik was aan het werk en de telefoon ging. Mijn vrouw was helemaal in paniek ze zag allemaal plekjes verschijnen op de huid van zoonlief tijdens het luier verschonen. Het ventje brulde het uit, het lichaampje (
Bij mijn baas op zijn bureau schijten, het UWV contacteren, bij iedere uitdaging bij mijn zoon waar ik geen zin in heb WMO ondersteuning aanvragen bij de gemeente, - na eerst gekeken te hebben waar de halve liters bier het goedkoopst zijn - op de meest onrendabele manier mogelijk de hele dag al op de bank liggend, ketting rokend en bier drinkend en goedkope Aldi chips vretend en Astrologie programma's kijkende op RTL en SBS op alles en iedereen kritiek hebben.
Dat ga ik doen. En dan lach ik iedere hardwerkende Nederlander blijkbaar uit.
Met dank aan het nieuwe regeerakkoord. Waarvan akte!
Ook leuk natuurlijk voor kinderen zonder Down Syndroom (en ouders). Zet dus in je agenda: 26 September 2012. Lokatie de Toekomst, het trainingscomplex van AJAX.
Hallo beste mensen, fans van de fanpage van mijn zoonlief Wim ;-)
Even een kleine toelichting op de, via upsyndroom.nl automatisch geplaatste artikelen. Deze zijn, in het geval het niet direct over zoonlief gaat maar wel over Downsyndroom automatisch geplaatste artikelen welke een samenvatting bevatten.
Just for the record, dit wil niet zeggen dat ik het altijd inhoudelijk eens ben met het artikel.
PS: Overigens gaat het (heel soms) niet eens direct over downsyndroom, dan is het een zgn. fail van de "aggregrator" de plugin die op mijn site draait... een technisch verhaal waar ik maar verder niet op in ga behalve door te stellen dat het wordt veroorzaakt door Google News die onterecht iets triggert op basis van steekwoorden (Down Syndroom, Syndroom van Down etc..) ;-)
Met de hartelijke groeten,
Pim Uijttewaal 
We hebben de fiets nu een ruime 24 uur en hebben er inmiddels al 3 fietstochtjes op zitten. Ik moet zeggen, het valt zelfs nog meer mee dan verwacht.. haha.. Ik had héél even last van ik noem het maar even "
Gisteravond was er een uitzending over hoe om te gaan met je nalatenschap. Deze keer ging het over een specifieke situatie waarin ouders worstelen met de vraag of (en zo ja, hoe) men de erfenis zou moeten regelen voor hun zoon Germ met Down Syndroom.
"Ik heb wat, krijg ik ook wat?" Dat was enige tijd geleden de naam van een brochure en een ongetwijfeld gigantisch gefinancierde reclame-campagne van Postbus 51.
Ik stel voor aan de paarse broeken van de heren campagne-bedenkers om "Ja, de rambam!" er aan toe te voegen.. Want verder hoef je toch bitter weinig ergens op te rekenen... Tot zover mijn klaagzang..
Mijn lieve oma, bijna 85 jaar oud en Alive & Kicking :-) 
Naar de kapper geweest :-)
Prettig weekend! 
Op de skippybal, goed voor de lage tonus. 
Helaas doet zoonlief 'm iedere keer af :-( Heeft er iemand suggesties? 
Dag lieve juf Marjan, tot over een half jaartje als de baby is geboren.
Dikke knuffel! 
Zoonlief liep vanavond alléén naar zijn neefje toe en kwam daarna weer netjes thuis(paar blokken verderop).
U zult wellicht denken nou èn maar in zijn geval vind ik dat een flinke prestatie en, niet geheel onbelangrijk hebben wij ook een flinke drempel overwonnen!
Op naar de volgende mijlpaal! 
lekker hoor!
Daar zijn we in geen jaren geweest. We zijn vooral nieuwsgierig naar het gehoor van Wim. Hij lijkt de laatste tijd slechter te horen.
Linkje naar uitzending van Schepper & Co. Een aflevering over de (on)mogelijkheden van down syndroom en discussie over het wel/niet moeten proberen om "alles eruit te halen". Gast is o.a. Michel Weijerman, de kinderarts van Wim en autoriteit in Nederland op het gebied van Down Syndroom.
Vier en een half jaar zit ik nu op Twitter. Ik heb veel voorbij zien komen van oppervlakkige tweets, persoonlijke vetes die en publique uitgevochten worden en ook bijvoorbeeld nietszeggende micro-blogjes tot en met mooie proza maar ook puberale-schoolpleinpispraat-in-het-kwadraat tweets.
Toch zitten er soms ware pareltjes tussen. Of een tweet die je raakt, een oprecht betrokken tweep, empathie, pure interesse etc.
Maar goed, let's cut to the chase: Ik heb persoonlijk veel leuke contacten gemaakt op Twitter, veelal met "gelijkgestemden", ouders welke ook een kind met downsyndroom hebben. Ervaringen worden uitgewisseld en contacten gemaakt. Dat is voor mij Twitter. Voor een ander is Twitter weer iets heel anders. Dat is nu net het mooie van dit medium. Twitter is voor mij dus een nuttige bron van informatie.
Wat is dat toch weer de laatste tijd met het heringebruikname van het scheldwoord 'Mongool'? Komt het door de media, of door die belachelijke campagne van 
.
Welkom bij de geheel vernieuwde website van de Familie P.I.M. Uijttewaal; Te weten: Jin, Pim èn natuurlijk Wim.
Ik heb alle 'drukke' plaatjes en flash-animaties opgeruimd. Verder overgegaan op WordPress, een perfecte applicatie voor gebruiksvriendelijk en toch flexibel bloggen.
Het resultaat mag er, wat mij betreft, zijn! Een strakke èn vooral zeer snel ladende website. Uiteraard is het gehele archief, vanaf de geboorte van Wim, netjes geimporteerd. Verder zal ik de komende tijd veel, zoniet alle foto's, online zetten. Zelfs alle oude foto's, het wachten is even op mijn foto-scanner die ik heb gekocht, zullen allemaal op de site gepubliceerd worden. Ik zou zeggen kijk eens rond en laat wellicht via de mail eens weten wat jij er van vindt?!
groetjes, Pim
PS: één kleine update. Inmiddels ben ik druk bezig zoveel mogelijk familie-foto's online te zetten / te digitaliseren. Zal nog wel even duren voordat ik hiermee helemaal klaar ben. Check het foto-album regelmatig zou ik zo zeggen! :-) 
Mede naar aanleiding van de berichten over de wisseling, zeg maar gerust afzetten, van de huidige premier van Thailand een bericht in de Telegraaf, waar overigens onze neef Co van Kessel ook nog in wordt geinterviewd: Klik 
Hoe oud is Wim nu? 
Bronvermelding: De Telegraaf van Vrijdag 14 December 2007
Vervolg van: http://upsyndroom.nl/2007/09/downkind-beter-af-op-gewone-school/
HOGERE SCORE OP GEBIED VAN LEZEN, REKENEN EN SOCIALE CONTACTEN
Downkind beter af op gewone school
door Arianne Mantel
MEPPEL, vrijdag
Kinderen met het downsyndroom leren op een gewone school veel beter lezen dan op een speciale school. Aan het einde van de basisschool kan 87 procent van de downkinderen korte verhalen lezen, tegen 39 procent van deze leerlingen op een speciale school.
Ook leest 55 procent van de downkinderen van een reguliere basisschool voor het plezier boeken met langere verhalen, terwijl dit percentage op een schamele 11 procent ligt bij de leerlingen van de speciale school.
Dat concludeert wetenschappelijk onderzoeker Gert de Graaf na vergelijking van 230 schoolgaande kinderen met het syndroom van Down. Volgens hem kunnen deze speciale kinderen dus veel beter naar een gewone school. „Ook op het gebied van rekenen, praten, zelfredzaamheid en sociale contacten scoren de downkinderen op de gewone school hoger. Wat helemaal erg is: een downkind dat eerst op een gewone school heeft gezeten en daarna naar een speciale school gaat, ontwikkelt zich vervolgens veel langzamer dan hetzelfde soort kind dat op de gewone school blijft.”
De verklaring is volgens De Graaf grotendeels te vinden in het aantal lesuren dat een kind met het downsyndroom krijgt. „De verschillen zijn enorm: er zijn speciale scholen die in de basisschoolperiode 400 uur leesonderwijs, 260 schrijfonderwijs en 420 uur rekenonderwijs geven, tegen 2680 uur leesonderwijs, 1550 uur schrijfonderwijs en 1830 uur rekenonderwijs.” Een andere reden is volgens De Graaf dat veel speciale scholen niet echt geloven in het leervermogen van de downkinderen.
Integreren
„Uiteindelijk kunnen de downkinderen van de reguliere scholen beter integreren in de samenleving. Ook knopen ze vaker vriendschappen aan met gewone kinderen”, aldus De Graaf.
Hoewel het reguliere onderwijs dus leidt tot een betere ontwikkeling, verloopt plaatsing op een gewone school nog altijd niet succesvol. De Graaf sprak honderden ouders die veel weerstand moesten overwinnen.
Al eerder trok pedagoog De Graaf aan de bel over de slechte prestaties van speciale scholen op basis van rapporten van de onderwijsinspectie, maar nu wordt voor het eerst ook het bewijs geleverd in het tijdschrift Down en Up dat volgende week verschijnt. 
Dit is het hotel, Lek Villa, Pattaya, Thailand, waar wij nu verblijven. 
Kaartje voor de taxi bijv. en heb het ook meteen even in Google Earth opgezocht.
Ik heb de link meteen in 
Wij zijn er even lekker tussenuit!
Nog zo'n mooie slaaphouding!
Zie 
Zie 
gelukkig kwam Zwarte Piet ook langs met een klein cadeautje!!
Nog geen reacties.